Chuyển đổi số không chỉ là đưa công nghệ vào đồng ruộng hay mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử, mà là quá trình đổi mới toàn diện phương thức tổ chức sản xuất và kinh doanh nông nghiệp.
Ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi trong sản xuất, quản lý và tiêu thụ nông sản tại nhiều địa phương. Từ số hóa quy trình canh tác, xây dựng mã số vùng trồng, phát triển công nghệ chế biến đến đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, các giải pháp này góp phần nâng cao giá trị nông sản, mở rộng thị trường và thúc đẩy chuyển đổi từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị.
* Số hóa, minh bạch quy trình sản xuất
Tại Đắk Lắk, chuyển đổi số đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất của nông dân. Thay vì canh tác và tiêu thụ nông sản theo phương thức truyền thống, nhỏ lẻ, nhiều hộ sản xuất, hợp tác xã đã chủ động ứng dụng công nghệ để quản lý quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
Tại Hợp tác xã Hữu cơ Ea Súp, quy trình sản xuất được quản lý, theo dõi trên hệ thống dữ liệu số. Mỗi hộ nông dân có thể cập nhật toàn bộ quá trình sản xuất, từ thời điểm xuống giống, chăm sóc đến thu hoạch. Các thông tin được lưu trữ đầy đủ, minh bạch, tạo thuận lợi cho việc kiểm soát chất lượng và đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Anh Võ Anh Dương, phụ trách kỹ thuật Hợp tác xã Hữu cơ Ea Súp cho biết, trước đây, khi chưa thực hiện số hóa, hoạt động xuất khẩu nông sản gặp nhiều khó khăn. Việc ứng dụng công nghệ số giúp minh bạch quy trình sản xuất, thuận lợi hơn trong kiểm soát chất lượng và đáp ứng yêu cầu của đối tác.
Cùng với quản lý dữ liệu sản xuất, nhiều công nghệ mới cũng được đưa vào đồng ruộng, vườn cây và trang trại tại Đắk Lắk. Hệ thống tưới nước tự động, cảm biến môi trường, máy bay không người lái và nhật ký canh tác điện tử góp phần tiết kiệm chi phí, nâng cao hiệu quả sản xuất. Đáng chú ý, mô hình giám sát côn trùng bằng trí tuệ nhân tạo (AI) đang được triển khai tại một số vùng sản xuất lúa và cây ăn quả, hỗ trợ xây dựng dữ liệu phục vụ dự báo, phát hiện và phòng trừ sinh vật gây hại.
Việc xây dựng mã số vùng trồng đang được xác định là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản. Tỉnh Đắk Lắk hiện có gần 45.000 ha sầu riêng, với sản lượng khoảng 500.000 tấn trong vụ thu hoạch năm nay. Tuy nhiên, nông dân vẫn gặp khó khăn về đầu ra, giá cả và khả năng chủ động tiếp cận thị trường xuất khẩu.
Để giảm phụ thuộc vào thương lái, nhiều hộ trồng sầu riêng tại xã Ea Bá đã liên kết sản xuất, thống nhất quy trình canh tác và xây dựng mã số vùng trồng, hướng tới kết nối trực tiếp với doanh nghiệp, bảo đảm đầu ra và xuất khẩu chính ngạch.
Tính đến nay, Đắk Lắk có hơn 400 mã số vùng trồng với tổng diện tích gần 11.000 ha, trong đó hơn 320 mã số phục vụ xuất khẩu. Việc kết nối dữ liệu mã số vùng trồng được kỳ vọng góp phần minh bạch thông tin, nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng và đáp ứng yêu cầu.
Cùng với đổi mới phương thức sản xuất, thương mại điện tử đang mở thêm cơ hội để nông sản, đặc sản địa phương vượt qua giới hạn địa lý, tiếp cận nhiều nhóm khách hàng và mở rộng hệ thống phân phối.
Nhiều địa phương cũng tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã tập huấn kỹ năng bán hàng số, vận hành gian hàng và kết nối với các nền tảng thương mại điện tử. Tại Tây Ninh, ngành công thương đã triển khai các hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã tiếp cận phương thức kinh doanh trực tuyến. Thành phố Hồ Chí Minh cũng hợp tác với các sàn thương mại điện tử, hỗ trợ người bán nắm bắt quy cách vận hành, tiêu chuẩn hàng hóa, lưu kho, phân phối và vận chuyển.
Theo ông Bùi Tá Hoàng Vũ, Giám đốc Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh, khi nhu cầu thị trường ngày càng khắt khe, các tiêu chí xanh, sạch được đặt lên hàng đầu, thương mại điện tử sẽ trở thành một trong những không gian quan trọng kết nối nơi sản xuất với thị trường tiêu thụ.
Đưa các sản phẩm nông sản lên sàn thương mại điện tử không chỉ giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường mà còn tiếp nhận đánh giá của khách hàng, từng bước xây dựng uy tín và nhận diện sản phẩm. Thực tế cho thấy, đưa nông sản lên sàn không đơn thuần là đăng tải sản phẩm và vận hành gian hàng. Doanh nghiệp còn phải xây dựng nhận diện, tạo niềm tin về chất lượng, thuyết phục người mua về giá trị sản phẩm và duy trì khả năng cạnh tranh lâu dài.
* Chuyển đổi mô hình tăng trưởng, gia tăng giá trị nông sản
Nếu công nghệ cao giúp nâng cao chất lượng và ổn định nguồn nguyên liệu thì chế biến sâu, bảo quản và logistics là những khâu quan trọng để gia tăng giá trị nông sản, khắc phục tình trạng tiêu thụ thô và áp lực “được mùa mất giá”.
Tại thành phố Cần Thơ, yêu cầu này được đặt ra trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng nông nghiệp từ tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị.
Theo ông Bùi Minh Châu, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ, việc nâng tầm giá trị nông sản cần sự kết nối đồng bộ giữa ba trụ cột: công nghệ cao trong sản xuất, công nghệ chế biến sâu và du lịch nông nghiệp. Trong đó, công nghệ cao giúp tạo nguồn nguyên liệu đạt chuẩn, ổn định; chế biến sâu góp phần gia tăng giá trị, kéo dài thời gian bảo quản và mở rộng xuất khẩu; du lịch nông nghiệp tạo thêm kênh tiêu thụ tại chỗ, đồng thời quảng bá thương hiệu thông qua các hoạt động trải nghiệm.
Ba trụ cột này cần được liên kết theo chuỗi giá trị thực chất, với sự tham gia của Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, nhà nông và nhà phân phối; đồng thời được hỗ trợ bởi các công nghệ số như dữ liệu lớn (Big Data), Blockchain, mã QR và AI nhằm minh bạch thông tin thị trường.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cho rằng, phát triển nông sản công nghệ cao không thể chạy theo phong trào đầu tư nhà màng hay thiết bị đơn lẻ mà phải xuất phát từ chuỗi giá trị và nhu cầu thực tế của thị trường. Công nghệ cần giải quyết những vấn đề cụ thể như ổn định chất lượng, giảm chi phí đầu vào, kéo dài thời gian bảo quản và minh bạch dữ liệu.
Để phát triển bền vững nông sản Cần Thơ giai đoạn 2026-2035, chuyên gia đề xuất sáu chương trình ưu tiên, gồm xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số rau, hoa, quả; xây dựng trung tâm giống chất lượng cao; phát triển vùng nông nghiệp xanh, thông minh; xây dựng trung tâm sơ chế, chế biến và logistics lạnh; phát triển các tuyến du lịch nông nghiệp đặc trưng; củng cố hệ sinh thái đổi mới sáng tạo nông nghiệp.
Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết đối với nhiều địa phương có thế mạnh về nông nghiệp, trong bối cảnh yêu cầu của thị trường ngày càng cao, không chỉ về chất lượng sản phẩm mà còn về khả năng cung ứng ổn định, bảo quản, chế biến và truy xuất nguồn gốc.
Với nông sản, đặc sản địa phương, câu chuyện về nguồn gốc nguyên liệu, phương pháp sản xuất, đặc điểm sản phẩm và giá trị văn hóa bản địa có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo dấu ấn với người tiêu dùng.
Thực tiễn tại các địa phương cho thấy chuyển đổi số trong nông nghiệp cần được triển khai đồng bộ từ sản xuất, chế biến đến phân phối và tiêu thụ. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi giải quyết được những vấn đề cụ thể của người sản xuất và doanh nghiệp, thay vì đầu tư manh mún, thiếu liên kết.
Từ mô hình quản lý quy trình canh tác tại Đắk Lắk đến định hướng kết nối công nghệ, chế biến sâu và du lịch nông nghiệp ở Cần Thơ, có thể thấy yêu cầu chung là hình thành chuỗi giá trị có khả năng kết nối dữ liệu, kiểm soát chất lượng và đáp ứng nhu cầu thị trường.
Chuyển đổi số không chỉ là đưa công nghệ vào đồng ruộng hay mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử, mà là quá trình đổi mới toàn diện phương thức tổ chức sản xuất và kinh doanh nông nghiệp. Đây là nền tảng để nâng cao giá trị nông sản, phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị và từng bước xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, xanh, bền vững./.
