Chuyển đổi số trong ngành thư viện không chỉ là số hóa tài liệu hay đầu tư phần mềm, mà còn là kết nối nguồn lực thông tin, nâng cao chất lượng dữ liệu và tổ chức phục vụ người sử dụng trong môi trường liên thông.
Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để thư viện vượt khỏi giới hạn của những kho lưu trữ truyền thống, trở thành không gian kết nối, chia sẻ và lan tỏa tri thức. Giá trị của quá trình này không chỉ nằm ở số lượng tài liệu được số hóa hay phần mềm được đầu tư, mà quan trọng hơn là khả năng liên thông dữ liệu, chia sẻ nguồn lực giữa các thư viện, giúp người dân tiếp cận tri thức thuận lợi và bình đẳng hơn.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng định hướng phát triển hạ tầng văn hóa số tại Nghị quyết 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam.
* Số hóa tài liệu, kết nối nguồn lực tri thức
Trước đây, người đọc thường phải đến trực tiếp từng thư viện, tra cứu danh mục và tìm kiếm trong kho tài liệu riêng. Công nghệ số đang thay đổi cách thức hoạt động ấy: tài liệu sau khi số hóa có thể được lưu trữ, tra cứu và khai thác trên môi trường mạng. Tuy nhiên, để một tài liệu địa chí ở địa phương này trở thành nguồn tham khảo cho nhà nghiên cứu ở địa phương khác, việc số hóa riêng lẻ là chưa đủ; các thư viện cần có khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu.
Thay vì truy cập từng website, người tìm hiểu lịch sử một vùng đất có thể tra cứu trên hệ thống kết nối nhiều nguồn tài nguyên, biết tài liệu đang được lưu giữ ở đâu, hình thức và điều kiện tiếp cận như thế nào. Đây là lợi ích thiết thực của dữ liệu dùng chung.
Thực tế tại Thư viện thành phố Cần Thơ cho thấy hiệu quả bước đầu của hướng đi này. Kho địa chí của thư viện hiện có 1.906 đầu sách; tính đến hết 10 tháng năm 2026, đơn vị đã số hóa 1.458 tệp PDF, dung lượng 124 GB. Thông qua phối hợp với các thư viện thành viên thuộc Liên hiệp Thư viện Đồng bằng sông Cửu Long, thư viện tiếp nhận thêm khoảng 400 tệp PDF do các đơn vị trong vùng chia sẻ. Phần mềm DiLib.2025 hiện lưu trữ gần 2.000 tài liệu địa chí Cần Thơ và Đồng bằng sông Cửu Long.
Việc tập hợp tư liệu trên cùng một hệ thống giúp nhà nghiên cứu, sinh viên, giáo viên và người quan tâm đến lịch sử địa phương thuận lợi hơn trong tra cứu, học tập. Tuy vậy, số hóa mới là bước đầu. Thư viện thành phố Cần Thơ ghi nhận hơn 4.000 lượt khai thác bộ sưu tập trong giai đoạn 2023-2025 và gần 500 lượt trong 10 tháng năm 2026. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục cải thiện công cụ tìm kiếm, chuẩn hóa dữ liệu mô tả và làm rõ điều kiện truy cập để tài nguyên số được khai thác hiệu quả.
Theo bà Bùi Thị Lan Anh, Trung tâm Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao tỉnh Lào Cai, Thư viện Lào Cai triển khai số hóa theo hướng có trọng tâm, từ lựa chọn tài liệu, xử lý kỹ thuật, quét số, nhận dạng ký tự, biên tập, kiểm tra chất lượng đến xây dựng siêu dữ liệu và tích hợp vào hệ thống quản trị thư viện. Đơn vị đồng thời chuẩn hóa, chia sẻ dữ liệu thư mục, tích hợp các bộ sưu tập số, tài liệu địa chí, tài liệu số hóa và tài liệu điện tử; cung cấp dịch vụ tra cứu trực tuyến qua cổng thông tin và phần mềm quản trị. Nhờ đó, người dùng có thể tìm kiếm, khai thác tài liệu được phép chia sẻ mà không phụ thuộc vào không gian, thời gian phục vụ trực tiếp.
Thạc sĩ Doãn Anh Đức, Trưởng phòng Nghiên cứu khoa học và Hướng dẫn nghiệp vụ, Thư viện Quốc gia Việt Nam, cho rằng hiệu quả của hệ thống thư viện trong môi trường số phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng chuẩn hóa, kết nối và tái sử dụng dữ liệu như một nguồn lực chung. Việt Nam đã có nhiều nguồn lực như dữ liệu thư mục, lưu chiểu, CIP, Thư mục quốc gia, các bộ sưu tập số, chuẩn nghiệp vụ, hạ tầng thư viện điện tử - thư viện số và cơ chế trao đổi dữ liệu. Nhiệm vụ đặt ra là tổ chức những nguồn lực này thành năng lực chung của mạng lưới, thay vì phát triển rời rạc.
Theo ông Doãn Anh Đức, khi dữ liệu được chuẩn hóa, định danh, liên kết và quản trị tốt, thư viện có thể mở rộng kết nối với xuất bản, giáo dục, nghiên cứu khoa học, lưu trữ, bảo tàng và các thiết chế văn hóa - tri thức khác. Thành công không chỉ được đo bằng số lượng cơ sở dữ liệu hay hệ thống kết nối, mà còn ở khả năng tái sử dụng dữ liệu, giảm công việc trùng lặp, mở rộng tài nguyên cho người dùng và hình thành các dịch vụ tri thức mới.
* Giá trị cộng hưởng từ dữ liệu dùng chung
Dữ liệu dùng chung là những thông tin được các thư viện tạo lập theo nguyên tắc thống nhất để có thể trao đổi, chia sẻ và sử dụng lại. Chẳng hạn, thông tin về tên sách, tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản, chủ đề và nơi lưu giữ được mô tả theo chuẩn chung. Khi một thư viện đã biên mục, đơn vị khác có thể tiếp nhận, kiểm tra, bổ sung và sử dụng lại thay vì làm lại từ đầu. Cách làm này giúp tiết kiệm thời gian, kinh phí, hạn chế biểu ghi trùng lặp và đưa nguồn lực của từng thư viện vào kho tri thức chung.
Ông Nguyễn Xuân Dũng, Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam, cho rằng chuyển đổi số trong ngành thư viện không chỉ là số hóa tài liệu hay đầu tư phần mềm, mà còn là kết nối nguồn lực thông tin, nâng cao chất lượng dữ liệu và tổ chức phục vụ người sử dụng trong môi trường liên thông. Người dùng ngày nay mong muốn tìm kiếm tài liệu từ nhiều nguồn, biết nơi lưu giữ, điều kiện tiếp cận và phương thức khai thác thuận tiện. Vì vậy, dữ liệu do mỗi thư viện tạo lập cần có khả năng chia sẻ, kết nối và tái sử dụng trên nhiều nền tảng.
Ông Nguyễn Xuân Dũng nhấn mạnh, mỗi thư viện có thể phát huy giá trị nguồn lực vượt ra ngoài phạm vi đơn vị khi dữ liệu được tổ chức theo nguyên tắc tương thích và quản lý với trách nhiệm chung. Dữ liệu dùng chung cần góp phần giảm trùng lặp trong xử lý nghiệp vụ, thúc đẩy biên mục hợp tác, phát triển dịch vụ liên thư viện và giúp cộng đồng tiếp cận tri thức thuận lợi hơn.
Thời gian qua, ngành thư viện Việt Nam từng bước chuẩn hóa nghiệp vụ thông qua các quy tắc mô tả, khổ mẫu và hệ thống phân loại như AACR2, MARC 21, DDC; đồng thời phát triển phần mềm quản trị, thư viện số và số hóa tài liệu. Luật Thư viện năm 2019, Nghị định số 93/2020/NĐ-CP, Quyết định số 206/QĐ-TTg ngày 11/02/2021, Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 và Quyết định 611/QĐ-TTg ngày 04/04/2026 về Đề án Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã tạo cơ sở thúc đẩy liên thông, chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu thư viện.
Tuy nhiên, áp dụng cùng chuẩn nghiệp vụ chưa đồng nghĩa dữ liệu đã liên thông và có thể tái sử dụng hiệu quả. Khác biệt trong mô tả tên người, tên cơ quan, chủ đề; biểu ghi trùng lặp; hệ thống thiếu tương thích; cùng những vấn đề về định danh, quyền truy cập và trách nhiệm cập nhật vẫn là trở ngại cần tháo gỡ. Khảo sát của Thư viện Quốc gia Việt Nam cũng cho thấy khoảng cách giữa việc áp dụng chuẩn nghiệp vụ và khả năng chia sẻ dữ liệu trong thực tế, bên cạnh khó khăn về kinh phí, chính sách, hạ tầng và nhân lực.
Do đó, phát triển dữ liệu thư viện dùng chung cần được xem là quá trình hợp tác lâu dài, không đơn thuần là lựa chọn một phần mềm chung cho tất cả. Các thư viện cần thống nhất yêu cầu dữ liệu tối thiểu, nâng cao chất lượng và tính nhất quán của biểu ghi, chuẩn hóa phương thức kết nối, từng bước xây dựng dữ liệu thẩm quyền dùng chung; đồng thời xác lập cơ chế quản trị, phân định trách nhiệm đóng góp, cập nhật, kiểm soát và khai thác. Lộ trình thực hiện cần kế thừa hạ tầng, dữ liệu hiện có và tôn trọng đặc thù của từng loại hình thư viện.
* Gắn kết chuyển đổi số thư viện với phát triển văn hóa
Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để phát triển đất nước. Trong tinh thần đó, chuyển đổi số ngành thư viện không chỉ là nhiệm vụ của một lĩnh vực văn hóa, mà còn góp phần xây dựng hạ tầng tri thức, cung cấp thông tin phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực.
Cùng với đó, Nghị quyết 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam tạo thêm cơ sở thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực này. Điều 10 của Nghị quyết quy định chính sách chuyển đổi số và phát triển hạ tầng văn hóa số, trong đó Nhà nước ưu tiên đầu tư xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa, hạ tầng văn hóa số và các nền tảng số dùng chung; đồng thời bảo đảm kinh phí để địa phương số hóa di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt.
Định hướng này có ý nghĩa trực tiếp với thư viện, nơi lưu giữ không chỉ sách, báo mà còn nhiều tư liệu về lịch sử, văn hóa, phong tục, tập quán, con người và vùng đất. Khi được số hóa và kết nối với các hệ thống dữ liệu văn hóa, nguồn tư liệu thư viện có thể hỗ trợ nghiên cứu, giới thiệu và quảng bá giá trị văn hóa Việt Nam. Vì vậy, hệ thống thư viện cần chủ động chuẩn hóa, chia sẻ dữ liệu và từng bước kết nối với bảo tàng, di sản, giáo dục, nghiên cứu khoa học.
Phát triển thư viện số cũng góp phần thúc đẩy văn hóa đọc trong điều kiện mới. Khi nguồn học liệu số và dịch vụ trực tuyến được mở rộng, người dân có thể tiếp cận sách, tài liệu qua nhiều thiết bị và nền tảng, không bị giới hạn bởi không gian, thời gian phục vụ. Quan trọng hơn, khi dữ liệu được kết nối và khai thác hiệu quả, mỗi thư viện không chỉ làm giàu nguồn lực của riêng mình mà còn đóng góp vào hạ tầng tri thức chung, đưa tri thức đến gần hơn với cộng đồng./.
