Số hóa di sản mở ra không gian tiếp cận mới, đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đồng thời tạo thêm nguồn lực cho phát triển văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo.
Từ số hóa hồ sơ Di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia đến ứng dụng công nghệ 3D trong giới thiệu các di tích tiêu biểu… chuyển đổi số đang từng bước tạo nền tảng mới cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam.
Không chỉ giúp lưu giữ những giá trị quý báu của quá khứ, số hóa còn mở ra không gian tiếp cận mới, đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đồng thời tạo thêm nguồn lực cho phát triển văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo. Đây cũng là hướng đi cụ thể nhằm hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.
* Từ lưu giữ tư liệu đến đổi mới phương thức bảo tồn
Di sản văn hóa luôn mang trong mình những giá trị lịch sử, văn hóa và ký ức của cộng đồng. Tuy nhiên, trước tác động của thời gian, thiên tai, biến đổi khí hậu, đô thị hóa và áp lực khai thác du lịch, nhiều di tích, hiện vật và tư liệu quý đang đứng trước nguy cơ xuống cấp, mai một. Trong bối cảnh đó, ứng dụng công nghệ số không còn đơn thuần là giải pháp hỗ trợ mà đang trở thành yêu cầu quan trọng trong công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Những năm gần đây, công tác số hóa di sản văn hóa Việt Nam đã có những chuyển biến đáng ghi nhận. Từ xây dựng cơ sở dữ liệu, số hóa hồ sơ chuyên ngành đến ứng dụng công nghệ quét 3D tại các di tích, bảo vật quốc gia, nhiều kết quả bước đầu đã tạo nền tảng cho phương thức quản lý di sản hiện đại hơn.
Theo Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Lê Thị Thu Hiền, việc số hóa toàn bộ hồ sơ về Di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia, di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu, khảo cổ, tu bổ và quy hoạch di tích đang được lưu trữ tại Cục đã tạo thêm cơ sở quan trọng cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Đáng chú ý, việc triển khai số hóa 3D Quần thể di tích Lăng Minh Mạng, Chùa Keo, Tháp Bánh Ít và 100 bảo vật quốc gia đã góp phần hình thành nguồn dữ liệu trực quan, phục vụ nghiên cứu, lưu giữ và giới thiệu những giá trị tiêu biểu của di sản văn hóa Việt Nam.
Khác với phương thức lưu trữ truyền thống, dữ liệu số cho phép ghi nhận thông tin, hình ảnh và đặc điểm của di sản một cách có hệ thống, hỗ trợ các nhà quản lý, nhà nghiên cứu theo dõi tình trạng di tích, kiểm kê hiện vật, xây dựng hồ sơ khoa học cũng như phục vụ công tác tu bổ, phục dựng khi cần thiết. Đặc biệt, với công nghệ quét 3D, những chi tiết kiến trúc, hoa văn, hình dáng và cấu trúc của hiện vật có thể được ghi nhận trực quan, tạo thêm nguồn tư liệu có giá trị cho các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn lâu dài.
Có thể thấy, số hóa đang từng bước làm thay đổi cách thức tiếp cận di sản. Nếu trước đây, việc tìm hiểu các giá trị di sản chủ yếu thông qua hồ sơ lưu trữ, sách tư liệu hoặc những chuyến tham quan trực tiếp thì hiện nay, với sự hỗ trợ của bảo tàng trực tuyến, công nghệ 3D, thực tế ảo và các ứng dụng trên thiết bị di động, công chúng có thêm nhiều lựa chọn để khám phá di sản.
Theo đó, một di tích có thể được tái hiện qua không gian số; một bảo vật quốc gia có thể được quan sát từ nhiều góc độ mà không cần tiếp xúc trực tiếp; những tư liệu quý có thể được lưu trữ và chia sẻ rộng rãi hơn. Nhờ đó, khoảng cách về không gian và thời gian trong tiếp cận di sản từng bước được thu hẹp.
Đặt trong mối liên hệ với Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, số hóa di sản không chỉ là yêu cầu đổi mới phương thức quản lý văn hóa mà còn là một lĩnh vực cụ thể để đưa thành tựu khoa học, công nghệ vào thực tiễn đời sống.
Nếu Nghị quyết 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, động lực phát triển đất nước, thì lĩnh vực di sản chính là một trong những không gian có nhiều tiềm năng để hiện thực hóa định hướng này. Từ công nghệ quét 3D, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn đến điện toán đám mây và thực tế ảo, những thành tựu công nghệ đang mở ra khả năng mới trong lưu giữ, nghiên cứu, phục dựng và giới thiệu di sản.
Không chỉ giúp ghi nhận những thông tin, hình ảnh về di tích, hiện vật với độ chi tiết cao, công nghệ còn hỗ trợ phân tích, quản lý dữ liệu, theo dõi tình trạng bảo tồn và xây dựng những hình thức trải nghiệm mới cho công chúng. Đây chính là sự kết hợp giữa tư duy bảo tồn truyền thống với phương thức quản trị hiện đại, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Trong khi đó, Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa. Đối với lĩnh vực di sản, hai nghị quyết tạo nên sự bổ trợ cần thiết giữa đột phá công nghệ với yêu cầu bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.
* Hình thành hệ sinh thái dữ liệu di sản
Để số hóa không dừng lại ở những dự án riêng lẻ, thời gian qua, ngành văn hóa đã từng bước xây dựng cơ sở pháp lý, nền tảng kỹ thuật và hệ thống dữ liệu phục vụ quản lý di sản trên phạm vi cả nước.
Một trong những cơ sở quan trọng là Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 2026/QĐ-TTg, hướng tới số hóa toàn diện các loại hình di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, di sản tư liệu, bảo vật quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt và xây dựng hệ thống dữ liệu số quốc gia về di sản văn hóa.
Trên cơ sở đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phê duyệt Dự án “Xây dựng nền tảng, cơ sở dữ liệu quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa”, với tổng mức đầu tư hơn 198 tỷ đồng, triển khai trong giai đoạn 2023-2025. Dự án hướng đến hình thành nền tảng dữ liệu phục vụ đồng thời công tác quản lý nhà nước, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Trong chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2025, Cục Di sản văn hóa đã số hóa toàn bộ hồ sơ về Di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia, di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu, khảo cổ, tu bổ di tích và quy hoạch di tích đang được lưu trữ tại Cục.
Cùng với việc số hóa hồ sơ chuyên ngành và các di sản tiêu biểu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã triển khai hệ thống thông tin quản lý di sản, xây dựng cổng dữ liệu di sản văn hóa trên nền tảng web và ứng dụng di động, hướng đến phục vụ nhu cầu quản lý, khai thác và cung cấp thông tin cho người dân, tổ chức, doanh nghiệp.
Đặc biệt, để bảo đảm dữ liệu được thu thập và quản lý thống nhất, Cục Di sản văn hóa đã tham mưu Bộ ban hành Quyết định số 991/QĐ-BVHTTDL ngày 29/4/2026 về Quy chế danh mục trường thông tin, dữ liệu, dữ liệu số, quy trình thu thập, cập nhật, chỉnh sửa và yêu cầu đối với việc phúc tra cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa. Các quy định kỹ thuật về số hóa, lưu trữ, bảo quản và khai thác hồ sơ, tư liệu số cũng từng bước được hoàn thiện.
Những bước đi này có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành hệ sinh thái dữ liệu số ngành di sản văn hóa theo hướng đồng bộ, chuyên nghiệp và liên thông. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối, cơ quan quản lý có thể chuyển dần từ phương thức quản lý dựa nhiều vào hồ sơ truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu số, nâng cao hiệu quả kiểm kê, giám sát và hoạch định các hoạt động bảo tồn.
Đây cũng là một trong những yêu cầu quan trọng của quá trình chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Bởi đột phá công nghệ không chỉ nằm ở việc đưa các thiết bị, phần mềm hiện đại vào hoạt động chuyên môn mà còn ở khả năng hình thành hạ tầng dữ liệu, kết nối và chia sẻ thông tin, đổi mới phương thức quản trị. Với lĩnh vực di sản, một hệ thống dữ liệu thống nhất sẽ tạo điều kiện để thông tin được cập nhật, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn, hạn chế tình trạng đầu tư riêng lẻ, phân tán, trùng lặp.
Tuy nhiên, theo Cục trưởng Lê Thị Thu Hiền, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là nguồn lực, đặc biệt tại các địa phương. Số hóa di sản đòi hỏi kinh phí đầu tư đáng kể, hạ tầng công nghệ đồng bộ, thiết bị chuyên dụng và đội ngũ nhân lực có kiến thức cả về di sản văn hóa lẫn công nghệ thông tin. Trong khi đó, nhiều địa phương còn hạn chế về ngân sách, thiếu cán bộ kỹ thuật chuyên sâu và chưa có điều kiện đầu tư đầy đủ cho hệ thống lưu trữ, bảo mật, vận hành và cập nhật dữ liệu.
Bên cạnh đó, dữ liệu di sản hiện vẫn còn phân tán, chưa đồng bộ và chưa được chuẩn hóa thống nhất. Nhiều hồ sơ, tài liệu vẫn tồn tại dưới dạng giấy, có nguy cơ xuống cấp; cấu trúc dữ liệu, phương thức quản lý và quy trình cập nhật giữa các đơn vị chưa đồng nhất. Điều này gây khó khăn cho việc tích hợp, chia sẻ và liên thông dữ liệu giữa Trung ương với địa phương.
Một vấn đề cần được nhìn nhận đầy đủ là số hóa di sản không đơn thuần là quét tài liệu để chuyển từ bản giấy sang bản điện tử. Quá trình này còn bao gồm xây dựng dữ liệu có cấu trúc, chuẩn hóa siêu dữ liệu, số hóa hình ảnh, âm thanh, video, bản đồ, quét 3D và thiết lập nền tảng dùng chung để chia sẻ, khai thác thông tin...
Do đó, bên cạnh đầu tư công nghệ, cần có nguồn kinh phí ổn định cho hoạt động vận hành, bảo trì, bảo mật và cập nhật dữ liệu; chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên môn tại địa phương, bảo tàng và ban quản lý di tích. Đồng thời, việc huy động sự tham gia của doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng cũng là giải pháp cần thiết để bổ sung nguồn lực, phát triển những giải pháp phù hợp với đặc thù từng loại hình di sản.
Công nghệ đang mở ra nhiều cách thức mới để công chúng tiếp cận di sản. Thông qua triển lãm số, tham quan trực tuyến, bản đồ số di sản, hệ thống thuyết minh thông minh, các ứng dụng trải nghiệm tương tác và nền tảng giáo dục di sản số, những giá trị văn hóa vốn được lưu giữ trong không gian bảo tàng, di tích có thể đến với đông đảo công chúng hơn, đặc biệt là thế hệ trẻ./.
