Nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, Hữu Liên sở hữu cảnh quan đặc trưng của vùng núi đá vôi, hệ sinh thái rừng nguyên sinh và những thảo nguyên rộng lớn.
Từ một vùng thuần nông với những dãy núi đá vôi hiểm trở, bất lợi về giao thông, xã Hữu Liên đang từng bước chuyển mình nhờ khai thác giá trị di sản địa chất gắn với phát triển du lịch. Điều đáng chú ý là quá trình này không chỉ tạo ra một sản phẩm du lịch mới mà còn mở rộng không gian sinh kế cho người dân, hình thành hệ sinh thái dịch vụ từ lưu trú, ẩm thực đến vận chuyển, dẫn đường, trải nghiệm, góp phần cải thiện thu nhập và tạo việc làm cho đồng bào các dân tộc tại địa phương.
*Từ những vách đá thành cơ hội sinh kế
Nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, Hữu Liên sở hữu cảnh quan đặc trưng của vùng núi đá vôi, hệ sinh thái rừng nguyên sinh và những thảo nguyên rộng lớn. Những lợi thế từng được xem là bất lợi đối với sản xuất nông nghiệp nay đang được chuyển hóa thành tài nguyên phục vụ phát triển du lịch.
Một trong những sản phẩm tạo dấu ấn là du lịch leo núi. Hữu Liên hiện sở hữu hơn 250 đường leo với đủ các cấp độ từ 5a, dành cho người mới bắt đầu, đến 9a, thử thách cực đại đối với vận động viên chuyên nghiệp. Loại hình này thu hút đông đảo giới trẻ và khách du lịch quốc tế đến chinh phục các vách đá, trải nghiệm cảnh quan tự nhiên.
Câu chuyện bắt đầu từ những năm 2012, khi Jean Verly - người Pháp gốc Việt, sáng lập Câu lạc bộ leo núi VietClimb và những người bạn quốc tế đầu tiên đặt chân đến đây, nhận ra Yên Thịnh không hề thua kém Krabi của Thái Lan hay Yangshuo của Trung Quốc về tiềm năng cho môn thể thao leo núi. Những đường leo đầu tiên được thiết lập, những chiếc móc chuyên dụng được khoan vào vách đá, mở đường cho một loại hình du lịch mới tại vùng núi.
Nhưng giá trị lớn hơn của những đường leo không chỉ nằm ở việc thu hút du khách. Khi khách tìm đến, nhu cầu về nơi ăn, chốn ở, phương tiện đi lại, người dẫn đường và các dịch vụ trải nghiệm cũng xuất hiện. Từ đó, một chuỗi sinh kế mới bắt đầu hình thành ngay trong cộng đồng.
Anh Ngô Ất Mão, chủ Mão Homestay, một trong những người tiên phong làm du lịch tại xã Hữu Liên, nhớ lại những ngày đầu loại hình du lịch leo núi “bén duyên” với địa phương: “Ngày xưa thấy người Tây đến leo núi, bà con lạ lắm, không hiểu họ leo làm gì? Nhưng rồi khách đến cần chỗ ngủ, cần cái ăn. Nhà mình sửa lại nếp nhà sàn, nấu cơm cho khách. Giờ thì cả làng làm du lịch, nhưng không phải ai cũng làm homestay. Nhà thì nuôi vịt quay, nhà trồng rau sạch cung cấp, thanh niên thì làm người dẫn đường, khuân vác đồ leo núi… Thu nhập tốt hơn làm ruộng nhiều”.
Từ một hoạt động ban đầu dành cho nhóm khách chuyên biệt, leo núi dần trở thành “đầu kéo” cho nhiều loại hình dịch vụ khác nhau. Người dân không nhất thiết phải trực tiếp kinh doanh lưu trú mà có thể tham gia vào những mắt xích khác của chuỗi giá trị du lịch, qua đó tạo ra cách thức đa dạng hóa sinh kế phù hợp với điều kiện, kỹ năng và nguồn lực của từng hộ.
Lần đầu trải nghiệm leo núi và thành công chinh phục quãng đường đầy thử thách, anh Đặng Văn Du chia sẻ khi đứng trên đỉnh, anh cảm thấy mình đã vượt qua ngưỡng giới hạn của bản thân, một cảm giác tuyệt vời. Còn cô gái trẻ Dương Thị Hồng sau trải nghiệm leo núi Hữu Liên bộc bạch cảm thấy vô cùng sung sướng, đây là động lực để lần tới khi trở lại Lạng Sơn sẽ chinh phục những đỉnh cao mới.
Chủ tịch UBND xã Hữu Liên Nguyễn Quang Hòa cho biết xã có diện tích hơn 6.000 ha, với 8.042 nhân khẩu, nằm giữa thung lũng đá vôi, hệ sinh thái rừng nguyên sinh và thảo nguyên rộng lớn. Vài năm trở lại đây, cảnh quan nguyên sơ này thu hút mạnh mẽ cộng đồng leo núi trong và ngoài nước.
Từ một xã vùng cao từng được xem là “vùng lõm nghèo” của tỉnh Lạng Sơn, Hữu Liên đang bước sang một trang mới. Nơi đồng bào Kinh, Nùng, Tày, Dao trước đây sống dựa vào nông nghiệp tự cung tự cấp, nay dần trở thành điểm đến nổi bật về du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm và du lịch cộng đồng.
Hiện nay, trên địa bàn xã có 37 cơ sở lưu trú với hơn 650 lao động tham gia hoạt động du lịch, trong đó có khoảng 470 lao động trực tiếp phục vụ du khách. Trên địa bàn có hơn 450 buồng lưu trú đáp ứng yêu cầu về cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ phát triển du lịch. Đây là nguồn lực quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.
*Chính sách tạo bệ đỡ để nhân rộng sinh kế
Sự phát triển của du lịch cộng đồng tại Hữu Liên đang cho thấy khả năng biến lợi thế tự nhiên thành nguồn lực kinh tế mà không nhất thiết phải đánh đổi môi trường. Tuy nhiên, để sinh kế này phát triển ổn định và có khả năng nhân rộng, nguồn lực tự nhiên cần được hỗ trợ bằng chính sách, đào tạo và hạ tầng phù hợp.
Năm 2025, Làng du lịch cộng đồng Hữu Liên vinh dự đoạt 2 Giải thưởng Du lịch ASEAN. Đây là cơ hội để quảng bá hình ảnh, nâng tầm vị thế của du lịch cộng đồng tỉnh Lạng Sơn trên bản đồ du lịch quốc gia và quốc tế.
Xã xác định xây dựng thương hiệu Làng du lịch cộng đồng Hữu Liên trên bản đồ du lịch xứ Lạng, phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng hàng đầu. Mục tiêu đến năm 2030 sẽ đạt 210.000 lượt khách du lịch với doanh thu đạt 67,2 tỷ đồng. Cùng với phát triển du lịch, Hữu Liên xác định gắn hoạt động này với bảo vệ môi trường tự nhiên và bảo tồn di sản văn hóa, bảo đảm sự phát triển bền vững, mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng.
Thực tế tại Hữu Liên cho thấy lợi ích từ du lịch đang được phân bổ theo nhiều cách khác nhau. Chị Lèo Thu Phương, người dân tộc Nùng, đã chuyển từ làm nông bấp bênh sang làm du lịch, xây dựng Homestay Rừng Xanh. Để đáp ứng nhu cầu của du khách, gia đình chị mở thêm điểm thứ hai. Homestay luôn kín phòng dịp cuối tuần và ngày lễ, với thu nhập ổn định 20 - 25 triệu đồng mỗi tháng. Các thành viên trong gia đình đều có việc làm, thu nhập.
Làn sóng du lịch tiếp tục lan sang các hộ dân khác. Anh Lê Văn Quý, Trưởng thôn Yên Thịnh, xã Hữu Liên, đã mở Homestay Phú Quý năm 2022. Khách nước ngoài chiếm khoảng 70%, mỗi người chi tiêu trung bình 400.000 đồng, bao gồm lưu trú, ăn uống, thuê xe máy. Thu nhập từ du lịch của gia đình anh tăng gấp đôi so với làm nông.
Khi có thời gian, anh còn dẫn khách đi thác Hạt, thác Khe Dầu, tắm suối hay cắm trại. Những dịch vụ nhỏ nhưng gắn trực tiếp với cảnh quan và đời sống địa phương đã tạo thêm nguồn thu, đồng thời giúp kéo dài thời gian trải nghiệm của du khách.
Để hỗ trợ, khuyến khích phát triển du lịch cộng đồng, Nghị quyết số 19/2025/NQ-HĐND ngày 15/7/2025 của HĐND tỉnh Lạng Sơn về một số chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh và phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, giai đoạn 2025 - 2030 đã tạo thêm điều kiện để người dân tham gia hoạt động du lịch. Với mức hỗ trợ 100 triệu đồng/homestay khi đáp ứng đủ điều kiện, chính sách này góp phần khuyến khích ngày càng nhiều hộ tham gia làm du lịch.
Ông Lưu Bá Mạc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đánh giá ngay sau khi nghị quyết được ban hành, ngành đã chủ động lấy ý kiến của các ngành, xã phường, doanh nghiệp và hộ kinh doanh có liên quan về dự thảo Hướng dẫn liên ngành triển khai Nghị quyết số 19. Với nguồn kinh phí dự kiến khoảng 16,6 tỷ đồng mỗi năm và thủ tục hành chính được đơn giản hóa, các chính sách được kỳ vọng sẽ dễ dàng tiếp cận hơn, khuyến khích các doanh nghiệp, hộ gia đình tích cực đăng ký và triển khai các dự án du lịch. Điều này cho thấy quyết tâm của tỉnh trong việc đầu tư cho du lịch và đưa chính sách vào thực tế.
Cùng với hỗ trợ về tài chính, người dân Hữu Liên được tham gia các lớp tập huấn nấu ăn, nghiệp vụ lưu trú, an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, kỹ năng hướng dẫn viên và ngoại ngữ. Hệ thống đường giao thông, biển chỉ dẫn, bản đồ leo núi - trekking cũng được đầu tư, giúp việc tiếp cận các điểm du lịch an toàn hơn.
Những yếu tố này tạo thành một hệ sinh thái sinh kế có tính liên kết: người làm homestay cần thực phẩm từ hộ sản xuất; du khách sử dụng dịch vụ vận chuyển, ăn uống, trải nghiệm; thanh niên có thể tham gia dẫn đường, khuân vác; các hộ khác cung cấp sản phẩm nông nghiệp, đặc sản địa phương. Như vậy, giá trị của di sản địa chất không chỉ được thể hiện qua doanh thu của một điểm du lịch mà có thể lan tỏa tới nhiều nhóm dân cư.
Ông Lương Duy Doanh, Giám đốc Fivestar Travel, nhìn nhận Giải thưởng ASEAN giống như tấm thẻ bài giúp Hữu Liên được du khách biết tới nhiều hơn. Nhưng đó cũng là áp lực buộc địa phương phải nỗ lực để giữ danh hiệu và duy trì sinh kế cho bà con. “Du lịch sinh thái chỉ bền vững khi tạo được những sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với đời sống, sinh hoạt của người dân bản địa. Đồng thời các dịch vụ du lịch phải làm bài bản, chuyên nghiệp, tránh tư duy làm ăn một mùa, thương mại hóa”, ông Doanh khẳng định.
Từ câu chuyện Hữu Liên có thể thấy, di sản địa chất chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi được chuyển hóa thành những sản phẩm có khả năng tạo thu nhập cho cộng đồng. Leo núi là điểm khởi đầu, nhưng phía sau đó là cả một hệ sinh thái sinh kế gồm lưu trú, ẩm thực, vận chuyển, hướng dẫn, nông sản và các sản phẩm trải nghiệm.
Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu xây dựng và nhân rộng các mô hình sinh kế đa dạng, dựa trên điều kiện sinh thái, văn hóa và trình độ phát triển của từng địa phương. Với Hữu Liên, lợi thế không nằm ở việc khai thác tài nguyên theo hướng tận dụng tối đa, mà ở khả năng biến giá trị cảnh quan, địa chất và văn hóa thành nguồn thu nhập ổn định trong khi vẫn giữ được những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của địa phương.
Nếu duy trì được sự cân bằng đó, di sản địa chất không chỉ là tài sản cần bảo tồn mà còn có thể trở thành nền tảng để cộng đồng các dân tộc vùng núi tham gia sâu hơn vào nền kinh tế dịch vụ, mở rộng sinh kế và từng bước thoát nghèo theo hướng bền vững./.
