Đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ gen: Động lực bứt phá mới cho Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long
Với "cú hích" từ các nghị quyết chiến lược và khát vọng đổi mới sáng tạo, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long đang bước vào kỷ nguyên bứt phá mạnh mẽ hướng tới nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững.
Trải qua gần nửa thế kỷ hình thành và phát triển, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long (Viện Lúa) đã khẳng định vai trò "đầu tàu" trong công tác nghiên cứu, chọn tạo giống, góp phần đưa Việt Nam vươn lên vị thế cường quốc xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Trong bối cảnh mới, với "cú hích" từ các nghị quyết chiến lược và khát vọng đổi mới sáng tạo, Viện Lúa đang bước vào kỷ nguyên bứt phá mạnh mẽ hướng tới nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững.
*Gần nửa thế kỷ khẳng định vị thế "đầu tàu" vựa lúa
Được thành lập từ năm 1977, qua gần 5 thập kỷ không ngừng nỗ lực, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long đã trở thành đơn vị tiên phong, đóng vai trò hạt nhân trong công tác nghiên cứu, chọn tạo và phát triển giống lúa của cả nước. Đến nay, Viện đã được công nhận và đưa vào sản xuất 180 giống lúa, đồng thời bảo hộ hàng chục giống, cung cấp và bảo đảm nguồn giống cho khoảng 60% diện tích lúa của toàn vùng. Các giống lúa mới đã thay thế gần như toàn bộ các bộ giống quốc tế trước đây, tiêu biểu như việc thu hẹp các giống cũ để nhường chỗ cho các dòng lúa chất lượng cao.
Nhìn lại chặng đường phát triển, Tiến sĩ Nguyễn Thúy Kiều Tiên, Phó Viện trưởng Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long chia sẻ, Viện đã trải qua nhiều giai đoạn lịch sử gắn liền với sự chuyển mình của ngành lúa gạo quốc gia. Khởi đầu từ giai đoạn 1977 – đầu thập niên 1980 với việc tập trung xây dựng cơ sở hạ tầng nền móng và kiện toàn đội ngũ nhân lực tinh hoa quy tụ từ nhiều miền đất nước. Tiếp nối là giai đoạn 1982 – 1990 khi các chương trình lai tạo giống bài bản đầu tiên được thiết lập. Bước sang thập niên 1990, Viện bắt đầu phóng thích các dòng giống lúa OM ra thị trường từ năm 1990 và đưa vào các giống ngắn ngày phục vụ sản xuất, đẩy mạnh xuất khẩu từ năm 1995.
Giai đoạn 2000 – 2010 đánh dấu sự ra đời hàng loạt của các giống lúa cao sản, ngắn ngày, chống chịu sâu bệnh, chiếm ưu thế tuyệt đối lên tới 80–90% diện tích toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Từ năm 2010 đến nay, Viện tiếp tục chuyển dịch chiến lược sang các giống lúa chất lượng cao, đa mục tiêu như lúa thơm đặc sản, lúa cao sản phục vụ chế biến, nếp, Japonica, thực phẩm chức năng, đồng thời tiên phong ứng dụng công nghệ sinh học, chỉ thị phân tử và công nghệ chỉnh sửa gen.
Làm rõ hơn về bước tiến kỹ thuật tại Viện, Tiến sĩ Trần Thị Nhiên, Trưởng phòng Phân tích gen cho biết, công tác chọn tạo giống hiện nay đã có sự thay đổi mang tính cách mạng so với phương pháp truyền thống trước đây. Cụ thể, nếu như phương pháp truyền thống hoàn toàn dựa vào thủ công và quan sát hình thái bên ngoài với độ cảm tính cao, dễ bị chi phối bởi điều kiện thời tiết, thổ nhưỡng khiến giống lúa dễ mất đi đặc tính ưu việt khi đem trồng ở vùng khác và mất từ 8–10 năm để hoàn thành thì trong kỷ nguyên công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen, nhờ ứng dụng công nghệ sinh học phân tử cùng di truyền học hiện đại. Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long đã có thể chọn giống ở những giai đoạn rất sớm, qua đó rút ngắn đáng kể chu kỳ chọn tạo xuống còn 5–7 năm hoặc thậm chí ngắn hơn.
“Các kỹ thuật tiên tiến giúp chúng tôi chủ động tạo ra các giống lúa mang các đặc tính chuyên biệt theo đúng xu hướng thị trường và yêu cầu ứng phó biến đổi khí hậu: chống chịu sâu bệnh tốt, thích nghi với ngập úng, xâm nhập mặn, hạn hán; đồng thời đạt tiêu chuẩn gạo thơm, hạt dài phục vụ xuất khẩu cao cấp”, Tiến sĩ Trần Thị Nhiên nhấn mạnh.
Nhờ những đóng góp to lớn ấy, sản lượng lúa gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã tăng trưởng vượt bậc từ 5 triệu tấn năm 1975 lên khoảng 25 triệu tấn hiện nay, nâng năng suất bình quân toàn vùng đạt 6,5 – 6,8 tạ/ha (nhiều khu vực đạt 80 – 85 tạ/ha vụ Đông Xuân).
“Những thành tựu này đã góp phần đưa Việt Nam từ một quốc gia thiếu ăn, thiếu gạo trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, trong đó gần 90% kim ngạch xuất khẩu gạo của cả nước xuất phát từ các giống lúa do Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long nghiên cứu và phát triển”, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đánh giá.
Bên cạnh đó, Viện Lúa hiện đang lưu giữ nguồn gen phong phú với khoảng 4.000 dòng/giống lúa địa phương và lúa dại. Hàng năm, Viện cung ứng từ 6.500 đến 7.000 tấn giống siêu nguyên chủng và nguyên chủng chất lượng cao. Các giống chủ lực như OM18, OM5451, OM5454 không chỉ phủ sóng rộng rãi trong nước mà còn vươn tầm quốc tế đến Cuba, Venezuela, các nước Nam Á và Campuchia. Viện cũng đi đầu ứng dụng công nghệ hiện đại như máy bay không người lái (drone) cho cả 3 khâu gieo sạ, bón phân và phun thuốc, giúp giảm 30% chi phí lao động với hiệu suất đạt 50–60 ha/ngày.
*Thách thức, nguồn lực và khát vọng vươn lên tầm cao mới
Bên cạnh những thành tựu tự hào, lãnh đạo Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long cũng thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn hiện hữu. Đội ngũ nhân lực của Viện hiện có 126 cán bộ viên chức (trong đó, Tiến sĩ chiếm 20% chủ yếu đào tạo ở nước ngoài, Thạc sĩ chiếm 45% và Cử nhân khoảng 30%). Tuy nhiên, hạ tầng trang thiết bị phòng thí nghiệm phần lớn được đầu tư từ trước năm 2017 đã bắt đầu lạc hậu, khấu hao và chưa thể bắt kịp các phòng lab tối tân trên thế giới. Hoạt động thu bản quyền giống cũng gặp nhiều khó khăn do thói quen tự để giống của nông dân, khiến nguồn thu từ bản quyền còn rất khiêm tốn so với đóng góp thực tế.
Nhằm tạo đà bứt phá cho ngành lúa gạo, Viện trưởng Trần Ngọc Thạch kiến nghị các bộ, ngành Trung ương sớm hoàn thiện hạ tầng khu sản xuất và xem xét đầu tư thành lập Trung tâm xuất sắc về chọn tạo giống lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long (dự kiến kinh phí khoảng 120 tỷ đồng). Trung tâm này sẽ ứng dụng 3 công nghệ lõi: phòng thúc đẩy tăng trưởng (rút ngắn vòng đời cây lúa, cho phép nhân 4–5 vụ/năm), hệ thống đánh giá kiểu hình tự động và công nghệ phân tích kiểu gen sơ hóa. Sự phối hợp này giúp rút ngắn chu kỳ chọn tạo giống từ 8–15 năm xuống đáng kể.
Ngoài ra, Viện Lúa cũng đề xuất Nhà nước cần có chính sách đầu tư cho nghiên cứu cơ bản và công nghệ gốc để tránh phụ thuộc vào nước ngoài; sớm ban hành hành lang pháp lý và quy chuẩn cho sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai; linh hoạt điều chỉnh thời gian thực hiện các nhiệm vụ giống cây trồng dài hạn; đồng thời đổi mới cơ chế tài chính theo hướng nghiệm thu đặt hàng theo sản phẩm thay vì quản lý theo hóa đơn chứng từ mua sắm vật tư truyền thống.
Mới đây, trong chuyến thăm và làm việc tại Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã ghi nhận và biểu dương những đóng góp của Viện, đồng thời định hướng những nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn tới. Theo đó, Phó Thủ tướng lưu ý Viện cần tập trung đẩy mạnh ứng dụng sâu rộng công nghệ sinh học và công nghệ gen để chọn tạo các giống lúa thế hệ mới có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, thích ứng linh hoạt với biến đổi khí hậu và đạt năng suất, chất lượng vượt trội.
Cùng với đó, Viện Lúa cần hoàn thiện các quy trình canh tác hiện đại, phát thải thấp và gắn kết chặt chẽ từ khâu chọn giống, sản xuất đến chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng của hạt gạo và phụ phẩm. Đặc biệt, Phó Thủ tướng giao Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát, ưu tiên bố trí nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026–2030 để nâng cấp cơ sở vật chất, bảo đảm đủ điều kiện của một cơ sở nghiên cứu và sản xuất giống lúa cấp quốc gia, đồng thời sớm trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Dự án Xây dựng Trung tâm xuất sắc về chọn tạo giống lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Bước chuyển mình từ tư duy truyền thống sang ứng dụng sâu rộng công nghệ sinh học, công nghệ gen và nông nghiệp chính xác chính là động lực cốt lõi giúp Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long vượt qua các thách thức. Sự đồng hành quyết liệt từ Chính phủ, các bộ, ngành cùng định hướng ứng dụng công nghệ gen và chuyển đổi xanh sẽ là "chìa khóa vàng" giúp Viện tiếp tục giữ vững vai trò đầu tàu, không chỉ bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia mà còn đưa thương hiệu gạo Việt Nam vươn xa, khẳng định vị thế cường quốc nông nghiệp bền vững trên bản đồ thế giới./.
