Sở hữu trí tuệ trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp: Giải pháp thực tiễn gắn với chuyển đổi số
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ pháp lý để bảo vệ sáng tạo mà còn là yếu tố quyết định để nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, sở hữu trí tuệ ngày càng có ý nghĩa chiến lược trong bảo vệ tri thức, thúc đẩy sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đối với giáo dục nghề nghiệp, trang bị kiến thức, kỹ năng về sở hữu trí tuệ cho học sinh, sinh viên là "chìa khóa vàng" tạo ra nguồn nhân lực giỏi nghề, hiểu luật, khởi nghiệp sớm.
*Khoảng trống trong đào tạo và thực tiễn
Tiến sĩ Tô Xuân Giao, Phó Chủ tịch Hiệp hội Giáo dục nghề nghiệp Việt Nam nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ pháp lý để bảo vệ sáng tạo mà còn là yếu tố quyết định để nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia. Tuy vậy, trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp, lĩnh vực này vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Nhiều sinh viên chưa có khái niệm đầy đủ về bản quyền, chưa biết cách đăng ký quyền tác giả cho sản phẩm học tập của mình, trong khi tại các trường trung cấp, cao đẳng hiện nay còn thiếu đồng bộ, chưa có khung chương trình chuẩn, học liệu chính thống và đội ngũ giảng viên chuyên trách.
Tiến sĩ Tô Xuân Giao thông tin thêm, các nghiên cứu tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra rằng, sinh viên đánh giá cao vai trò sở hữu trí tuệ đối với sự phát triển công nghiệp, văn hóa (46,7% chọn mức cao nhất). Tuy nhiên, kỹ năng thực thi Luật Sở hữu trí tuệ chỉ đạt 4,0/5 điểm – thấp nhất trong các tiêu chí khảo sát. Nguồn tiếp cận chính vẫn là Internet, trong khi học liệu chính thống và tập huấn thực tế chưa được chú trọng. Các mô hình giáo dục sở hữu trí tuệ hiện tại (lồng ghép môn học, IP Hub, triển lãm, khởi nghiệp nghề) tuy đã tạo tác động nhưng vẫn thiếu học liệu chuẩn, nhân lực chuyên trách và nguồn lực duy trì bền vững.
Thực trạng này phản ánh rõ ràng những thách thức cốt lõi: sở hữu trí tuệ trong giáo dục nghề nghiệp vẫn bị coi như một nội dung pháp lý phụ trợ, chưa gắn chặt với đào tạo nghề. Đội ngũ giảng viên thiếu chuyên môn sâu, học liệu khan hiếm, công cụ số chưa được áp dụng. Các hoạt động tuyên truyền nếu có cũng chỉ dừng ở mức hình thức, thiếu tính hệ thống. Sinh viên chưa được rèn kỹ năng sử dụng tài nguyên số hợp pháp, dẫn đến nguy cơ vi phạm bản quyền trong học tập và sáng tạo. Trong bối cảnh giảng dạy trực tuyến, thư viện số và mạng xã hội trở thành công cụ phổ biến, rủi ro này càng gia tăng.
*Giải pháp gắn sở hữu trí tuệ với chuyển đổi số
Thạc sĩ luật sở hữu trí tuệ Nguyễn Thị Huyền Trang - nhà nghiên cứu độc lập, cho biết theo báo cáo của Tổ chức sở hữu trí tuệ Thế giới, Việt Nam xếp hạng 44 về đổi mới sáng tạo năm 2025, được xem là quốc gia đang phát triển có tiến bộ. Tuy nhiên, có 3 chỉ tiêu mà Việt Nam đang yếu, gồm: Hiệu quả về môi trường đổi mới sáng tạo; thâm dụng lao động thâm dụng trí tuệ; chi tiêu cho giáo dục.
Để thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ, Thạc sĩ Trang cho rằng cần có sự kết hợp, phối hợp và hỗ trợ hợp tác giữa các bên. Cụ thể, nhà trường phải chủ động giáo dục, tuyên truyền để toàn bộ đội ngũ hiểu rõ về quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích của nó. Song song, sự phối hợp với doanh nghiệp là vô cùng quan trọng, bởi mục tiêu của thương mại hóa là kiếm tiền từ tài sản trí tuệ thông qua việc nắm bắt yêu cầu của thị trường và cung cấp những gì thị trường cần. Bên cạnh đó, chuyên gia và tổ chức quốc tế đóng vai trò tư vấn, hỗ trợ chuyên môn. Cuối cùng là vai trò định hướng của cơ quan nhà nước trong việc xây dựng các chính sách hỗ trợ.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Đặng Minh Sự, Hiệu trưởng Trường Trung cấp Bách khoa Toàn cầu cho rằng, việc đăng ký sở hữu trí tuệ sẽ giúp "định vị" những sản phẩm có tính ứng dụng cao, góp phần thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp của sinh viên. Muốn sở hữu trí tuệ thấm nhuần vào trong giáo dục nghề nghiệp, Tiến sĩ Sự đề xuất, các trường cần có chiến lược tổng thể gắn với kế hoạch giáo dục nghề nghiệp và phù hợp với chiến lược sở hữu trí tuệ quốc gia đến 2030. Theo đó, các trường cần đưa sở hữu trí tuệ trở thành một phần bắt buộc trong chương trình đào tạo nghề.
Việc tích hợp có thể theo mô-đun, gắn với các môn học như khởi nghiệp, tin học hay pháp luật, đồng thời bổ sung chuẩn đầu ra về kỹ năng xác lập quyền tác giả và sử dụng tài nguyên số hợp pháp. Trường học cần phát triển học liệu số hóa, xây dựng tình huống thực tiễn để người học thấy rõ tính ứng dụng. Bên cạnh đó, việc thành lập tổ tư vấn sở hữu trí tuệ hay trung tâm hỗ trợ bản quyền trong các trường nghề sẽ giúp sinh viên có nơi tham khảo, tra cứu và đăng ký tác phẩm của mình.
Tiến sĩ Đặng Minh Sự đề xuất cần ban hành quy định rõ ràng về trách nhiệm và chế tài xử lý vi phạm bản quyền trong khối giáo dục nghề nghiệp. Đồng thời, phải chuẩn hóa quy trình quản lý đề tài nghiên cứu khoa học, từ khâu nộp đề cương đến nghiệm thu, gắn với quản trị sở hữu trí tuệ. Việc xây dựng tiêu chí đạo văn riêng cho hệ thống giáo dục nghề nghiệp, kết hợp đồng bộ phần mềm kiểm tra, sẽ tạo hành lang pháp lý chặt chẽ hơn. Bên cạnh đó, mô hình liên kết trường – doanh nghiệp – cơ quan pháp lý cũng cần được triển khai để tạo sự hỗ trợ toàn diện cho sinh viên.
Việc tăng cường tuyên truyền và giáo dục sở hữu trí tuệ trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp không chỉ giúp học sinh, sinh viên nâng cao nhận thức, phát huy năng lực sáng tạo, mà còn cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; từ đó góp phần hình thành đội ngũ lao động trẻ chất lượng cao, đáp ứng tốt yêu cầu phát triển và hội nhập quốc tế của đất nước./.


