Việc nhận diện, bảo hộ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ đang mở ra cơ hội nâng cao sức cạnh tranh cho doanh nghiệp và địa phương.
Trong nền kinh tế tri thức, khi năng lực cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào công nghệ và đổi mới sáng tạo, tài sản trí tuệ không chỉ là công cụ bảo hộ thành quả sáng tạo mà còn trở thành nguồn lực quan trọng tạo ra giá trị kinh tế. Từ kết quả nghiên cứu khoa học, sáng chế đến thương hiệu sản phẩm đặc trưng, việc nhận diện, bảo hộ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ đang mở ra cơ hội nâng cao sức cạnh tranh cho doanh nghiệp và địa phương.
* Tài sản trí tuệ tạo động lực phát triển
Ngày 17/6/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 51-KL/TW về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới, xác định sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo hộ quyền mà còn là nguồn lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng trưởng kinh tế. Kết luận nhấn mạnh yêu cầu phát triển thị trường quyền sở hữu trí tuệ, nâng cao hiệu lực thực thi, thúc đẩy khai thác thương mại tài sản trí tuệ và xây dựng văn hóa tôn trọng sáng tạo trong toàn xã hội.
Để những định hướng này đi vào cuộc sống, vai trò chủ động của các địa phương trong việc nhận diện, bảo hộ và phát huy giá trị tài sản trí tuệ ngày càng trở nên quan trọng.
Tại thành phố Cần Thơ, yêu cầu đó gắn liền với việc khai thác hiệu quả nguồn tài sản trí tuệ phong phú của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, từ các sản phẩm nông nghiệp, thủy sản, sản phẩm OCOP đến những kết quả nghiên cứu khoa học. Với vị thế là trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học và công nghệ của vùng, Cần Thơ đang từng bước cụ thể hóa định hướng của Trung ương bằng các cơ chế, chính sách hỗ trợ xác lập quyền, bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ. Qua đó, thành phố hướng tới chuyển hóa các giá trị sáng tạo và tri thức thành nguồn lực kinh tế, nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm, doanh nghiệp và đóng góp vào mục tiêu phát triển bền vững.
Thực tiễn tại thành phố Cần Thơ cho thấy, sở hữu trí tuệ đang từng bước trở thành công cụ hỗ trợ phát triển sản phẩm, doanh nghiệp và hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo số liệu tổng hợp của Sở Khoa học và Công nghệ thành phố, địa phương đã ghi nhận 12.187 đơn đăng ký sở hữu công nghiệp, trong đó có 11.525 nhãn hiệu, 421 kiểu dáng công nghiệp và 241 sáng chế. Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp khoảng 8.856 văn bằng bảo hộ cho khoảng 3.500 tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp.
Không chỉ dừng lại ở việc đăng ký, xác lập quyền bảo hộ, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải quản trị, khai thác và thương mại hóa hiệu quả các tài sản vô hình, biến thương hiệu, sáng chế, bí quyết công nghệ và kết quả nghiên cứu thành giá trị kinh tế cụ thể.
Thành phố đã ban hành Nghị quyết số 36/2025/NQ-HĐND quy định mức hỗ trợ đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ đến năm 2030 và Quyết định số 2724/QĐ-UBND phê duyệt Chương trình phát triển tài sản trí tuệ thành phố đến năm 2030. Chương trình đặt mục tiêu số đơn và văn bằng sáng chế tăng bình quân 16-18%/năm, tỷ lệ khai thác thương mại đạt 8-10%, số đơn nhãn hiệu tăng bình quân 8-10%/năm; đồng thời hỗ trợ tối thiểu 60% sản phẩm chủ lực, đặc thù và sản phẩm OCOP phát triển tài sản trí tuệ.
* Bảo hộ kết quả nghiên cứu, nâng tầm sản phẩm địa phương
Tại Đại học Cần Thơ, việc bảo hộ kết quả nghiên cứu đã mở thêm cơ hội đưa các công trình khoa học vào thực tiễn. Trong những tháng đầu năm 2026, trường được cấp 4 bằng độc quyền giải pháp hữu ích và 1 bằng độc quyền sáng chế, nâng tổng số bằng độc quyền sở hữu công nghiệp lên 26 bằng, cùng 5 bằng bảo hộ giống cây trồng.
Đáng chú ý là Giải pháp hữu ích số 4797 “Phương pháp nuôi cá trê vàng bằng hệ thống tuần hoàn” do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Liêm cùng các cộng sự nghiên cứu. Quy trình nuôi khép kín giúp tiết kiệm nước, kiểm soát dịch bệnh, tối ưu mật độ thả nuôi và đã được chuyển giao. Đăng ký sở hữu trí tuệ giúp nhà khoa học chủ động hơn trong chuyển giao công nghệ, khẳng định quyền sở hữu đối với sản phẩm nghiên cứu và nâng cao uy tín của cơ sở giáo dục đại học.
Với những địa phương có thế mạnh về nông nghiệp, sản phẩm OCOP và ngành nghề truyền thống, sở hữu trí tuệ còn là công cụ quan trọng để bảo vệ danh tiếng, nguồn gốc và chất lượng sản phẩm.
Thành phố Cần Thơ hiện có 903 sản phẩm OCOP, trong đó 242 sản phẩm đạt chuẩn 4 sao và 4 sản phẩm đạt hạng 5 sao quốc gia. Đến năm 2026, địa phương có 3 chỉ dẫn địa lý, 8 nhãn hiệu chứng nhận và 41 nhãn hiệu tập thể được bảo hộ. Đây là nền tảng để các sản phẩm đặc trưng nâng cao khả năng nhận diện, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và mở rộng thị trường.
Ở khu vực doanh nghiệp, Hợp tác xã Kỳ Như với 15 dòng sản phẩm từ cá thát lát, trong đó có 10 sản phẩm OCOP 4 sao và 1 sản phẩm OCOP 5 sao, đã chủ động bảo hộ nhãn hiệu, logo từ năm 2017. Theo bà Nguyễn Kim Thùy, Giám đốc Hợp tác xã, nhãn hiệu độc quyền và uy tín thương hiệu góp phần giúp sản phẩm tiếp cận các hệ thống siêu thị lớn, xuất khẩu chính ngạch sang Hoa Kỳ từ năm 2022 và Hàn Quốc từ năm 2024.
Kinh nghiệm từ Tây Ninh cũng cho thấy, để phát huy giá trị tài sản trí tuệ, việc bảo hộ cần được triển khai đồng bộ với chuẩn hóa quy trình sản xuất, đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường. Địa phương hiện có 423 sản phẩm đạt chuẩn OCOP, gồm 1 sản phẩm 5 sao, 87 sản phẩm 4 sao và 335 sản phẩm 3 sao; đồng thời xây dựng được 4 chỉ dẫn địa lý gắn với các sản phẩm đặc trưng, gồm mãng cầu Bà Đen, thanh long Châu Thành Long An, khoai mỡ Bến Kè và chanh không hạt Bến Lức Long An.
Ông Võ Bửu Viết Cường, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Tây Ninh cho rằng, giá trị doanh nghiệp trong nền kinh tế tri thức không chỉ nằm ở nhà xưởng, máy móc, nguyên liệu mà còn được hình thành từ thương hiệu, nhãn hiệu, sáng chế, giải pháp kỹ thuật, kiểu dáng công nghiệp, bí quyết công nghệ và tri thức tích lũy trong quá trình sản xuất, kinh doanh.
Khi quyền sở hữu trí tuệ được xác lập và khai thác đúng hướng, tài sản trí tuệ có thể trở thành lợi thế cạnh tranh, hỗ trợ nhà khoa học chuyển giao công nghệ và giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường.
* Nhận diện, lựa chọn cơ chế phù hợp
Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Tại Cần Thơ, các chuyên gia chỉ ra những khó khăn như xung đột giữa công bố bài báo khoa học và bảo hộ sáng chế, vướng mắc trong định giá tài sản trí tuệ, hạn chế của các văn phòng chuyển giao công nghệ và thiếu nguồn vốn cho sản xuất thử nghiệm.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Nguyễn Đoan Khôi (Đại học Cần Thơ) cho rằng cần thúc đẩy mô hình liên kết “ba nhà” gồm nhà trường, địa phương và doanh nghiệp; hoàn thiện hành lang pháp lý về định giá, đồng thời hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm để hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Một thách thức khác là tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số. Các hành vi vi phạm đang dịch chuyển mạnh sang không gian số với những thủ đoạn như livestream bán hàng giả, gian hàng ảo, sao chép tem chống giả hoặc đặt máy chủ ở nước ngoài. Vì vậy, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, AI và các công cụ quét tự động để phát hiện, thu thập chứng cứ vi phạm kịp thời.
Tại Tây Ninh, các chuyên gia cũng chỉ ra tình trạng tài sản trí tuệ còn phân tán ở nhiều chủ thể, doanh nghiệp chủ yếu tham gia từng khâu riêng lẻ, thiếu đầu mối quản trị chuỗi và cơ chế kết nối, chia sẻ giá trị. Điều này khiến quyền sở hữu trí tuệ chưa chuyển hóa thành nguồn doanh thu ổn định, danh tiếng sản phẩm chưa được mở rộng tương xứng, trong khi nguy cơ sao chép và sử dụng trái phép vẫn hiện hữu.
Từ thực tiễn các địa phương, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ ở khâu đăng ký sang đồng hành trong toàn bộ vòng đời tài sản trí tuệ, từ nhận diện, xác lập quyền, quản trị, định giá đến khai thác và thương mại hóa. Cùng với đó, cần tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, tổ chức tư vấn và các đơn vị trung gian.
Định hướng này phù hợp với tinh thần Kết luận số 51-KL/TW của Bộ Chính trị, trong đó nhấn mạnh phát triển thị trường quyền sở hữu trí tuệ, nâng cao hiệu lực thực thi và xây dựng văn hóa tôn trọng sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội.
Khi tài sản trí tuệ được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, được bảo vệ bằng thể chế đồng bộ và khai thác bằng cơ chế thị trường phù hợp, những thành quả nghiên cứu, thương hiệu và lợi thế đặc trưng của địa phương sẽ có thêm cơ hội chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Đây không chỉ là nền tảng để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tự chủ, tự cường và bền vững trong giai đoạn mới./.
