Từ vận động giao nộp dụng cụ kích điện, tháo dỡ ngư cụ tận diệt đến xây dựng các mô hình khôi phục nguồn lợi, chuyển đổi nghề, nuôi trồng thủy sản, địa phương từng bước hình thành hướng tiếp cận lấy sinh kế bền vững làm nền tảng để bảo vệ hệ sinh thái.
Bảo vệ nguồn lợi thủy sản không chỉ là ngăn chặn các phương thức khai thác mang tính hủy diệt mà đang được tỉnh Cà Mau đặt trong mối quan hệ trực tiếp với sinh kế lâu dài của người dân. Từ vận động giao nộp dụng cụ kích điện, tháo dỡ ngư cụ tận diệt đến xây dựng các mô hình khôi phục nguồn lợi, chuyển đổi nghề, nuôi trồng thủy sản, địa phương từng bước hình thành hướng tiếp cận lấy sinh kế bền vững làm nền tảng để bảo vệ hệ sinh thái.
Thời gian qua, tỉnh Cà Mau đã đạt nhiều kết quả tích cực trong công tác bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Tuy nhiên, tình trạng sử dụng xung điện, chất nổ và hóa chất độc hại để khai thác thủy sản đang có xu hướng xuất hiện trở lại tại một số nơi. Trước thực trạng đó, Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã ban hành Chỉ thị số 01-CT/TU, yêu cầu các cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp; đồng thời tăng cường vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu trong quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.
*Từ thay đổi nhận thức đến xây dựng mô hình sinh kế
Xã Nguyễn Phích từng được xem là “điểm nóng” về khai thác nguồn lợi thủy sản có tính hủy diệt. Tuy nhiên, với sự phối hợp của các lực lượng và sự tham gia của người dân, địa phương đang trở thành “điểm sáng” trong đấu tranh phòng, chống khai thác tận diệt nguồn lợi thủy sản.
Là địa bàn có đặc thù người dân sinh sống dọc các tuyến sông nước, hoạt động khai thác thủy sản bằng phương thức truyền thống vẫn được cho phép. Tuy nhiên, theo ông Huỳnh Hoàng Tương, Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Phích, vì lợi ích trước mắt, một số trường hợp đã bất chấp quy định của Nhà nước, sử dụng các ngư cụ mang tính tận diệt như kích điện, xiệt điện, đặt vó, giăng lưới mắt nhỏ để khai thác triệt để, gây tổn hại nghiêm trọng đến nguồn lợi thủy sản và môi trường sinh thái.
Để chấn chỉnh tình trạng này, Đảng ủy, UBND xã Nguyễn Phích đã cụ thể hóa các chủ trương thành chương trình, kế hoạch triển khai đồng bộ trong toàn hệ thống chính trị và quần chúng nhân dân. Xã xác định đây là nhiệm vụ trọng tâm, thực hiện đồng thời các giải pháp tuyên truyền, quản lý, kiểm tra, xử lý vi phạm; đồng thời phát huy vai trò cộng đồng trong giám sát, vận động. Nhờ đó, các hoạt động khai thác thủy sản mang tính hủy diệt trên địa bàn đã giảm rõ rệt.
Công an xã giữ vai trò nòng cốt trong tuần tra, kiểm soát theo các tuyến sông, ngòi, kênh rạch. Các loại dụng cụ mang tính tận diệt nguồn lợi thủy sản như kích điện, xiệt điện, hàng đáy, miệng chà được người dân giao nộp hoặc tháo dỡ sau khi được tuyên truyền, vận động.
Ông Nguyễn Văn Tèo, ấp 15, xã Nguyễn Phích, một trong những người tự nguyện giao nộp dụng cụ xung kích điện, cho biết sau khi được địa phương tuyên truyền về tác hại của việc sử dụng xung điện trong khai thác thủy sản, ông nhận thấy đây là hành vi tận diệt nguồn lợi nên đã tự giác giao nộp dụng cụ cho ấp để chuyển cơ quan công an xử lý. Theo ông, việc bảo vệ nguồn tôm cá dưới sông không chỉ gìn giữ môi trường sinh thái mà còn bảo đảm sinh kế lâu dài cho con cháu; nếu tiếp tục khai thác bằng xung điện sẽ khiến nguồn lợi bị hủy hoại hoàn toàn.
Điểm đáng chú ý là công tác bảo vệ nguồn lợi tại Nguyễn Phích không dừng ở tuyên truyền, vận động và xử lý vi phạm mà từng bước được gắn với các mô hình sinh kế cụ thể. Ông Trần Rô Y, Chủ tịch Hội Nông dân xã Nguyễn Phích, cho biết toàn xã có hơn 7.800 hộ dân, trong đó trên 4.100 hộ là hội viên Hội Nông dân, chiếm khoảng 52% dân số.
Phát huy vai trò tổ chức chính trị - xã hội nòng cốt ở cơ sở, Hội Nông dân xã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động hội viên và người dân nâng cao ý thức, chấp hành nghiêm các quy định của Nhà nước về khai thác, bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Các nội dung của Chỉ thị số 01 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy được cụ thể hóa thành kế hoạch, triển khai thường xuyên trong các buổi sinh hoạt chi, tổ hội, qua đó nâng cao trách nhiệm của từng hội viên.
Cùng với tuyên truyền, Hội Nông dân xã triển khai các mô hình sinh kế bền vững nhằm hỗ trợ hội viên chuyển đổi nghề, ổn định cuộc sống. Tiêu biểu là mô hình khôi phục nguồn lợi cá đồng tại Chi hội ấp 12 với diện tích hơn 105 ha, có 15 hội viên tham gia. Thông qua mô hình, nhận thức và trách nhiệm của hội viên trong bảo vệ, tái tạo nguồn lợi thủy sản, đặc biệt là cá đồng, được nâng lên rõ rệt.
Cách làm này cho thấy bảo vệ nguồn lợi thủy sản chỉ có thể duy trì lâu dài khi người dân nhìn thấy lợi ích trực tiếp từ việc bảo vệ và tái tạo nguồn lợi. Khi nguồn cá được phục hồi, môi trường sinh thái được duy trì, chính nguồn tài nguyên đó tiếp tục trở thành một phần của sinh kế thay vì bị khai thác đến cạn kiệt.
Tại xã Vĩnh Hậu, việc bảo vệ nguồn lợi cũng được triển khai gắn với quản lý hoạt động khai thác trên địa bàn. Đảng ủy, UBND xã chỉ đạo, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng lực lượng, trong đó công an, quân sự giữ vai trò chủ công, phối hợp chặt chẽ với đồn biên phòng. Địa phương bố trí cán bộ phụ trách từng địa bàn, nắm chắc số lượng tàu thuyền hoạt động gần bờ, xa bờ để tăng cường tuyên truyền, nhắc nhở, kết hợp tuần tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Toàn xã hiện có 152 tàu cá, trong đó 16 tàu có chiều dài trên 15 mét, còn lại chủ yếu là tàu dưới 12 mét khai thác gần bờ. Việc tuyên truyền nâng cao nhận thức của ngư dân trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản luôn được đặt lên hàng đầu.
Thiếu tá Lê Ngọc Sơn, Trạm trưởng Trạm kiểm soát biên phòng Vĩnh Thịnh, Đồn Biên phòng Cái Cùng, cho biết đơn vị thường xuyên phối hợp với chính quyền địa phương, Chi cục Bảo vệ nguồn lợi thủy sản tuần tra, kiểm soát trên biển; tuyên truyền cho bà con ngư dân tại các vị trí neo đậu tàu thuyền, bến bãi, các chợ cá để nắm chắc các quy định về khai thác nguồn lợi thủy sản. Đơn vị cũng thường xuyên kiểm danh, kiểm diện đối với các phương tiện trên địa bàn về mua bán, chuyển đổi ngư trường nhằm bảo đảm quản lý chặt chẽ số lượng tàu cá trên địa bàn đơn vị quản lý.
*Mở rộng mô hình, tạo nền tảng cho sinh kế lâu dài
Từ những mô hình ở cơ sở, Cà Mau đang từng bước hình thành cách tiếp cận rộng hơn, trong đó bảo vệ nguồn lợi thủy sản đi cùng hỗ trợ người dân chuyển đổi sinh kế và phát triển những phương thức sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế.
Ông Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, cho biết việc triển khai đồng bộ các giải pháp của cấp ủy, chính quyền các cấp đã tạo chuyển biến rõ nét trong nhận thức và hành động của cán bộ, đảng viên và người dân về khai thác, bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Nhiều địa phương tổ chức cho người dân ký cam kết, vận động giao nộp công cụ kích điện, ngư cụ cấm; công tác tuần tra, kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm được tăng cường, qua đó phát hiện, xử lý nghiêm nhiều trường hợp, góp phần răn đe, phòng ngừa chung.
Nhờ đó, hơn 3.000 bộ dụng cụ kích điện đã được người dân tự nguyện giao nộp; gần 178.000 hộ dân ký cam kết không sản xuất, buôn bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép và sử dụng chất nổ, xung điện, chất độc để khai thác thủy sản tại các vùng nước. Đến nay, 48 xã, phường đã thiết lập và công bố đường dây nóng tiếp nhận thông tin phản ánh, tố giác vi phạm.
Đáng chú ý, ngành nông nghiệp cùng chính quyền địa phương đã hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho 238 hộ dân thông qua 6 mô hình cụ thể. Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng triển khai thí điểm chuyển đổi nghề cho 12 hộ dân có hoạt động khai thác thủy sản từ các nghề kém hiệu quả, gây nguy hại cho môi trường sinh thái sang các nghề khai thác hải sản khác có chọn lọc, thân thiện với môi trường và nuôi trồng thủy sản.
Đây là hướng đi có ý nghĩa quan trọng đối với mục tiêu xây dựng và nhân rộng các mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện sinh thái và trình độ phát triển của từng địa phương. Bởi nếu chỉ yêu cầu người dân chấm dứt một nghề hoặc phương thức khai thác mà không có sinh kế thay thế, nguy cơ tái diễn vi phạm vẫn còn.
Theo ông Phạm Văn Mười, với vai trò chủ công trong quản lý nguồn lợi thủy sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật theo hướng đi vào chiều sâu, gắn trách nhiệm bảo vệ nguồn lợi thủy sản với sinh kế lâu dài của người dân; chú trọng các địa bàn trọng điểm, vùng giáp ranh, khu vực thường xảy ra vi phạm.
Sở phối hợp các lực lượng chức năng, tăng cường công tác tuần tra, kiểm tra, kiểm soát, nhất là tuần tra ban đêm, liên ngành, liên địa bàn; kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, nhất là các trường hợp tái phạm, có tổ chức, nhằm nâng cao tính răn đe của pháp luật.
Cùng với đó, Sở phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, các tổ chức đoàn thể, Tổ cộng đồng đồng quản lý và đường dây nóng trong việc phát hiện, tố giác, ngăn chặn vi phạm ngay từ cơ sở; quan tâm hỗ trợ, tạo điều kiện cho người dân chuyển đổi nghề, chuyển đổi sinh kế phù hợp; từng bước nhân rộng các mô hình khai thác thân thiện với môi trường, mô hình nuôi trồng và bảo vệ nguồn lợi thủy sản hiệu quả.
Từ Nguyễn Phích đến Vĩnh Hậu, thực tiễn ở cơ sở cho thấy việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản không thể tách rời bài toán sinh kế. Khi người dân có phương thức sản xuất phù hợp, có điều kiện chuyển đổi nghề và thấy rõ lợi ích lâu dài từ việc bảo vệ tài nguyên, yêu cầu bảo tồn nguồn lợi mới có thể chuyển thành hành động tự giác và bền vững.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau cho rằng những giải pháp đồng bộ và thống nhất sẽ góp phần giúp phục hồi và phát triển nguồn lợi thủy sản gắn với phát triển sinh kế bền vững, bảo vệ môi trường sinh thái./.
