Doanh nghiệp spin-off vừa giúp thương mại hóa các kết quả nghiên cứu vừa đóng vai trò kết nối giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ “tại chỗ”.
Thương mại hóa kết quả nghiên cứu là một trong những khâu cần được thúc đẩy để đưa nhanh tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất, kinh doanh và đời sống. Trong đó, hình thành doanh nghiệp spin-off tại các viện nghiên cứu, trường đại học được xem là hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả cần tháo gỡ những điểm nghẽn về cơ chế, định giá tài sản trí tuệ và năng lực vận hành hệ sinh thái hỗ trợ.
*Hoàn thiện hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp spin-off
Tại hội thảo khoa học “Mô hình và định hướng giải pháp thúc đẩy hợp tác ‘ba nhà’ giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp để thành lập doanh nghiệp spin-off”, diễn ra ngày 24/4 tại Hà Nội do Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) phối hợp Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin (Bộ Giáo dục và Đào tạo) tổ chức, ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ cho biết, thời gian qua, Đảng, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo hành lang pháp lý để đưa nhanh tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất, kinh doanh, đời sống. Tuy nhiên, một trong những vấn đề nổi lên qua nhiều nghiên cứu và đánh giá chính là “điểm nghẽn” trong khâu thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Hiện nay, việc hình thành doanh nghiệp spin-off được xem là một trong những con đường phù hợp và hiệu quả để chuyển hóa các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường.
Doanh nghiệp spin-off vừa giúp thương mại hóa các kết quả nghiên cứu vừa đóng vai trò kết nối giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ “tại chỗ”. Đây cũng là nền tảng để xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với các viện nghiên cứu và trường đại học.
Thực tiễn 10 năm qua cho thấy, dù mục tiêu đã rõ ràng nhưng việc thành lập và vận hành doanh nghiệp spin-off còn hạn chế do nhiều rào cản. Trong đó, vấn đề định giá kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ là một trong những vướng mắc lớn. Việc biến các tài sản trí tuệ thành tài sản có thể giao dịch, góp vốn hay thế chấp vẫn còn gặp khó khăn.
Phân tích sâu về: “Phân tầng tiêu chuẩn-làm thế nào để vườn ươm đại học không bị bỏ lại phía sau”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Ngọc Kiểm (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, việc phát triển doanh nghiệp spin-off cần được đặt trong tổng thể xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, trong đó các trường đại học giữ vai trò trung tâm kết nối tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực. Hệ sinh thái không chỉ là sự tham gia của nhiều chủ thể, quan trọng hơn, là sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và nhà đầu tư, vận hành trên nền tảng thể chế khuyến khích đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Ngọc Kiểm, trong bối cảnh cần nhanh chóng thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, các trường đại học cần chủ động hơn trong việc tham gia hình thành doanh nghiệp spin-off, thay vì chỉ dừng lại ở nghiên cứu và đào tạo. Tuy nhiên, để làm được điều này, vẫn cần tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan đến quản lý tài sản công, sở hữu trí tuệ và cơ chế phân bổ kinh phí, nhằm tạo điều kiện cho nhà khoa học tham gia khởi nghiệp.
Hệ thống các tổ chức hỗ trợ như vườn ươm, trung tâm đổi mới sáng tạo trong trường đại học cũng cần được chuẩn hóa và đánh giá theo hiệu quả thực chất. Việc xây dựng tiêu chí rõ ràng, minh bạch sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động ươm tạo, đồng thời gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường.
*Chia sẻ rủi ro, tăng khả năng chuyển giao công nghệ
Chia sẻ quan điểm, Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Phượng (Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, trong quá trình thúc đẩy hình thành doanh nghiệp spin-off, vai trò của các tổ chức chuyển giao công nghệ (TTO) trong trường đại học là đặc biệt quan trọng, bởi đây là đầu mối kết nối giữa nghiên cứu và thị trường. Thực tế hiện nay cho thấy nhiều TTO vẫn hoạt động chưa hiệu quả, thiếu chuyên nghiệp, thiếu tư duy khách hàng, chủ yếu dừng ở hỗ trợ thủ tục hành chính, trong khi chưa thực sự tham gia sâu vào quá trình thương mại hóa công nghệ. Để phát huy vai trò của TTO, cần chuyển từ cách tiếp cận mới, trong đó các đơn vị này phải có năng lực tư vấn về sở hữu trí tuệ, định giá công nghệ, phát triển thị trường và kết nối doanh nghiệp. Đồng thời, cần có cơ chế trao quyền rõ ràng hơn cho TTO trong việc đại diện nhà trường khai thác, thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Phượng đề cập đến ý tưởng thành lập quỹ đối ứng rủi ro chuyển giao công nghệ với mục tiêu chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp khi công nghệ chưa hoàn thiện 100%, tạo động lực để họ tin dùng “hàng nội” thay vì đi mua công nghệ từ nước ngoài.
Một số kiến cũng nêu kinh nghiệm quốc tế cho thấy các tổ chức này hoạt động theo bộ tiêu chuẩn rõ ràng, có hệ thống đánh giá định kỳ và cơ chế cạnh tranh dựa trên hiệu quả. Trong khi đó, tại Việt Nam, hệ thống này vẫn còn thiếu chuẩn hóa, dẫn đến chất lượng dịch vụ chưa đồng đều. Các đại biểu dự hội thảo thống nhất rằng, phát triển doanh nghiệp spin-off không chỉ góp phần thương mại hóa công nghệ mà còn nâng cao chất lượng đào tạo và nguồn nhân lực. Khi doanh nghiệp tham gia sâu vào hoạt động của nhà trường, từ nghiên cứu đến giảng dạy, sinh viên có điều kiện tiếp cận trực tiếp với nhu cầu thị trường, còn giảng viên gắn nghiên cứu với ứng dụng thực tiễn./.
