Cấp xã không còn là cấp hành chính “thụ động” mà trở thành trung tâm giải quyết các vấn đề an sinh xã hội tại chỗ, cốt lõi là lĩnh vực y tế và giáo dục.
Với mô hình chính quyền hiện nay, cấp xã ngày càng giữ vai trò quan trọng trong quản trị địa phương theo tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Đặc biệt, cấp xã không còn là cấp hành chính “thụ động” mà trở thành trung tâm giải quyết các vấn đề an sinh xã hội tại chỗ, cốt lõi là lĩnh vực y tế và giáo dục.
*Thầy và trò cùng vượt khó
Năm học 2025-2026, Trường Tiểu học Tô Hạp (xã miền núi Khánh Sơn) có 724 học sinh, trong đó, có 43,1% em là người đồng bào dân tộc thiểu số. Thầy Lê Hải Đoàn, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, khó khăn hiện tại của nhà trường là thiếu thiết bị dạy học từ lớp 3 đến lớp 5 theo Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018. Trường Tiểu học Tô Hạp có 47 viên chức, với 35 giáo viên (có 9 giáo viên hợp đồng lao động). Mặc dù đang thiếu giáo viên, nhân viên so với định mức nhưng trường không thể tiếp nhận hoặc tuyển mới.
Tương tự, xã Tây Khánh Sơn được giao 165 biên chế giáo viên (có mặt 135 giáo viên, còn thiếu 30 giáo viên). UBND xã đã thông báo tuyển dụng trên nhiều kênh thông tin nhưng không có người nộp hồ sơ để ký hợp đồng tuyển dụng.
Khó khăn hiện nay không chỉ ở tình trạng thiếu cơ sở vật chất, giáo viên cục bộ ở một số nơi mà còn bất cập trong phân cấp quản lý. Tại Phòng Văn hóa - Xã hội xã Khánh Sơn, công tác chuyên môn sâu ở lĩnh vực giáo dục được “dồn” cho đội ngũ quản lý hành chính kiêm nhiệm. Việc không tăng biên chế đặc thù được xem là bất hợp lý về tổ chức.
Ông Nguyễn Quốc Đông, Chủ tịch UBND xã Khánh Sơn chia sẻ, việc bố trí chỉ 1 công chức phụ trách lĩnh vực giáo dục tại Phòng Văn hóa - Xã hội cấp xã là chưa phù hợp. Công chức thiếu chuyên môn sâu nên chưa thể sâu sát công việc, khối lượng công việc lớn, gây quá tải. Đây là bài toán khó và chưa thể giải quyết triệt để trong ngắn hạn…
Khánh Hòa là địa phương có mức thu ngân sách hàng năm cao, du lịch - dịch vụ sôi động. Dù vậy, nhiều xã ở khu vực miền núi như, Khánh Sơn, Bác Ái, Khánh Vĩnh… có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, kinh tế - xã hội vẫn chưa phát triển.
Việc thay đổi xã thuộc vùng III (vùng đặc biệt khó khăn) sang diện mới đã tác động trực tiếp đến hệ thống an sinh giáo dục trên địa bàn. Khi không còn được hưởng các chính sách ưu tiên dành cho vùng đặc biệt khó khăn, nhiều khoản hỗ trợ thiết yếu dành cho học sinh bị cắt giảm. Cụ thể, chính sách hỗ trợ cho trẻ nhà trẻ bán trú 360 nghìn đồng/tháng cho học sinh dân tộc thiểu số dưới 3 tuổi theo Nghị định số 66/2025/NĐ-CP; chính sách hỗ trợ cho trẻ mẫu giáo người Kinh bán trú 160 nghìn đồng/tháng theo Nghị định 105/2020/NĐ-CP; hỗ trợ chi phí học tập 150 nghìn đồng/tháng/học sinh theo Nghị định số 238/2025/NĐ-CP.
Thực tế cho thấy, các khoản hỗ trợ này là động lực quan trọng giúp phụ huynh yên tâm cho con đến trường thay vì theo cha mẹ lên nương rẫy. Việc dừng chính sách khiến nhiều gia đình gặp thêm khó khăn, làm gia tăng nguy cơ học sinh nghỉ học dài ngày. Bên cạnh đó, mức kinh phí hỗ trợ đã “lạc hậu” so với điều kiện kinh tế và vật giá hiện tại.
Nhiều năm làm công tác quản lý, thầy Lê Đình Thuần, Phó Giám đốc phụ trách Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Khánh Hòa trăn trở nhiều về tình trạng thiếu giáo viên ở khu vực miền núi. Sở Giáo dục và Đào tạo đã ban hành nhiều chính sách điều động, bổ nhiệm, thuyên chuyển giáo viên và cán bộ quản lý về nơi khó khăn nhưng vẫn chưa khắc phục được. Thời gian tới, Sở cần thêm sự phối hợp đồng bộ với cơ quan chuyên môn ở lĩnh vực tài chính, nội vụ để xây dựng chính sách thu hút hấp dẫn hơn.
Gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn và đề nghị phân quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã tiếp nhận, điều động, biệt phái viên chức (bao gồm nhà giáo, cán bộ quản lý, nhân viên) trong các cơ sở giáo dục công lập thuộc thẩm quyền quản lý. Đây có thể là “cơ chế mở” để các địa phương có thể chủ động hơn trong sắp xếp các cơ sở giáo dục. Nhằm hỗ trợ học sinh ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và khu vực khó khăn, Sở Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng dự thảo về chế độ học bổng, học phí trình Hội đồng nhân dân tỉnh xem xét thông qua tại kỳ họp tháng 6/2026, Phó Giám đốc phụ trách Sở Giáo dục và Đào tạo Lê Đình Thuần thông tin thêm.
* “Định vị” lại y tế cơ sở
Khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp và Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về các giải pháp đột phá bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân, Sở Y tế đã chuyển toàn bộ 186 trạm y tế, 9 phòng khám đa khoa khu vực với toàn bộ nhân lực, tài sản và chức năng y tế dự phòng, dân số, an toàn thực phẩm từ các Trung tâm Y tế khu vực về UBND cấp xã trực tiếp quản lý. Đây không chỉ là sắp xếp bộ máy đơn thuần mà “định vị” lại vai trò của trạm y tế: Trở thành điểm tựa y tế gần người dân nhất, là nền tảng của toàn bộ hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Chị Hoàng Dung (phường Tây Nha Trang) có thẻ bảo hiểm y tế và nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu là Trạm Y tế phường. Khi thấy mệt mỏi, đau đầu, chị đã chủ động đi khám sức khỏe. Tại đây, chị được bác sĩ khám và chuẩn đoán và kê đơn thuốc cho bệnh “rối loạn tiền đình”, “thiếu vi chất”.
Ở Trạm y tế, bác sĩ rất chu đáo, tận tình hỏi thăm sức khỏe người bệnh. Nhưng việc bác sĩ chỉ khám bằng ống nghe, đo huyết áp mà thiếu các thiết bị khác như X Quang, đo điện não hay siêu âm… nên chị chưa yên tâm. Dù biết là tốn kém nhưng cả gia đình vẫn động viên “khăn gói” vào Thành phố Hồ Chí Minh để khám tổng quát…, chị Dung tâm sự. Tình trạng thiếu cơ sở vật chất và trang thiết bị y tế đang là thách thức lớn đối với tuyến y tế cơ sở. Đại Lãnh là xã đặc thù ven biển, có người dân sinh sống ở các đảo nhỏ gần đất liền. Các khu vực dân cư cách xa trung tâm, điều kiện đi lại còn gặp nhiều khó khăn, nhất là trong mùa mưa bão.
Theo ông Võ Đình Cháu, Phó Chủ tịch UBND xã Đại Lãnh, Trạm Y tế xã có 2 điểm khám chữa bệnh chính và 2 điểm phụ (trong đó có 5 phân trạm trên đảo) nhưng trang thiết bị giữa các điểm chưa đồng đều. Các y, bác sĩ tại trạm hiện phải đảm nhiệm khối lượng công việc ngày càng nhiều sau khi tiếp nhận thêm các chức năng chuyên môn từ tuyến trên chuyển về. Bên cạnh đó, chế độ phụ cấp và chính sách thu hút nhân lực y tế tại khu vực ven biển, địa bàn khó khăn hiện vẫn chưa đủ sức tạo động lực lâu dài.
Y tế là lĩnh vực đặc thù, liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người và cần có chuyên môn sâu. Thế nhưng, bà Trương Thị Thu Thảo, Phó trưởng Ban Xây dựng Đảng phường Nam Nha Trang nêu lên thực trạng tại cơ sở là công chức phụ trách lĩnh vực này không có chuyên môn về y tế.
Thạc sĩ, bác sĩ Chuyên khoa II Lê Văn Khoa, Giám đốc Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa cho biết, hiện nay, Sở Y tế chịu trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra về chuyên môn kỹ thuật và nghiệp vụ. UBND cấp xã quản lý trực tiếp về tổ chức, nhân lực, tài chính và cơ sở vật chất của trạm y tế. Sự thay đổi lớn về mô hình quản lý không thể tránh khỏi những “bỡ ngỡ” ban đầu. Khi chính quyền cấp xã lần đầu tiếp nhận và điều hành một đơn vị sự nghiệp y tế đòi hỏi thời gian để “làm quen” với các quy trình tài chính, mua sắm trang thiết bị, vật tư y tế theo đúng quy định.
Tỉnh Khánh Hòa phấn đấu đến năm 2030, 100% người dân được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần mỗi năm tại tuyến cơ sở, được lập hồ sơ sức khỏe điện tử để theo dõi và quản lý theo suốt vòng đời. UBND cấp xã theo phân cấp quản lý thực hiện công tác tuyển dụng viên chức hàng năm nhằm đạt được mục tiêu đạt 14 bác sĩ/10.000 dân.
Hội đồng nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã ban hành Nghị quyết Quy định chính sách thu hút, đãi ngộ nguồn nhân lực y tế và đào tạo chuyển giao kỹ thuật tại các cơ sở y tế công lập trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa giai đoạn 2026 - 2030. Bên cạnh đó, cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa và hợp tác công - tư vào lĩnh vực y tế được cụ thể hóa sẽ góp phần “định vị” chắc chắn tuyến y tế cơ sở./. (Còn nữa)
Bài cuối: Phân cấp đúng, giao quyền đủ để vận hành hiệu quả
