Khoa học - Sáng tạo

Đưa cải lương lên không gian số: Mở lối đến công chúng mới

30/10/2026 12:34’

Việc chủ động ứng dụng công nghệ tạo cơ hội để cải lương đổi mới phương thức biểu đạt, mở rộng công chúng và phát huy giá trị trong đời sống đương đại.

Tiết mục "Tôi yêu Cải lương" của Nghệ sĩ Ưu tú Lê Nguyên Đạt, do các nghệ sĩ sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh biểu diễn.

Ảnh: Phạm Tuấn Anh – TTXVN

Từ số hóa những vở diễn kinh điển, xây dựng các sản phẩm phù hợp với nền tảng trực tuyến đến ứng dụng công nghệ trong dàn dựng sân khấu, chuyển đổi số đang mở ra hướng đi mới cho nghệ thuật cải lương.

Trong tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc chủ động ứng dụng công nghệ không chỉ giúp lưu giữ di sản, mà còn tạo cơ hội để cải lương đổi mới phương thức biểu đạt, mở rộng công chúng và phát huy giá trị trong đời sống đương đại.

* Từ thách thức khán giả đến yêu cầu đổi mới

Hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, cải lương đã tạo dựng vị trí riêng trong đời sống văn hóa Việt Nam. Từ chiếc nôi Nam Bộ, loại hình nghệ thuật này lan tỏa ra miền Bắc, hình thành những sắc thái biểu đạt riêng nhưng cùng chung nền tảng âm nhạc, ca diễn và khả năng truyền tải cảm xúc. Qua nhiều thế hệ, những câu ca vọng cổ, làn điệu đặc trưng, giọng hát của các nghệ sĩ tài danh cùng những câu chuyện về tình yêu, gia đình, lịch sử và thân phận con người đã trở thành ký ức văn hóa của nhiều thế hệ khán giả.

Thế nhưng, trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, cải lương đang đứng trước một thách thức lớn: làm thế nào để những giá trị nghệ thuật ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, đặc biệt là với khán giả trẻ?

Nghệ sĩ Nhân dân Hồ Thị Ngọc Trinh, Trưởng Đoàn Cải lương Vàm Cỏ, cho rằng sự phát triển của các nền tảng truyền thông mới, video ngắn và mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc hành vi tiếp nhận văn hóa, nhất là ở giới trẻ. Khán giả ngày nay có xu hướng đề cao tính tương tác, nhịp độ kịch tính nhanh và sự phong phú về hình ảnh.

Tiết mục nghệ thuật do các nghệ sĩ Đoàn Nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ (Tây Ninh) biểu diễn.

Ảnh: Khánh Hoà – TTXVN

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Hồ Thị Ngọc Trinh, thách thức không chỉ nằm ở việc số lượng khán giả đến rạp suy giảm, mà còn ở khoảng cách giữa hệ giá trị thẩm mỹ truyền thống của sân khấu cải lương với cách tiếp nhận nghệ thuật của thế hệ trẻ trong thời đại số.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu đổi mới cách thức sáng tạo, tổ chức biểu diễn và đưa tác phẩm đến công chúng. Nếu chỉ trông chờ khán giả tìm đến nhà hát, trong khi thói quen thưởng thức đã dịch chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến, cải lương sẽ khó mở rộng sức ảnh hưởng. Ngược lại, nếu biết tận dụng công nghệ để hiện diện trên những không gian mà công chúng đang sử dụng hằng ngày, loại hình nghệ thuật này có thêm cơ hội tiếp cận khán giả mới.

Điều đáng chú ý là cải lương vốn mang trong mình tinh thần đổi mới. Từ đờn ca tài tử, ca ra bộ đến sân khấu cải lương hoàn chỉnh, loại hình nghệ thuật này đã hình thành qua quá trình tiếp biến và sáng tạo. Bởi vậy, ứng dụng công nghệ số không nhất thiết là sự thay đổi xa lạ, mà có thể trở thành bước tiếp nối tinh thần cải cách vốn có của cải lương.

Nghệ sĩ Nhân dân, đạo diễn Lê Chức, nguyên Giám đốc Nhà hát Cải lương Việt Nam, đặt vấn đề về một cuộc cải cách học thuật để cải lương theo kịp những tiến bộ của đời sống trong thời đại chuyển đổi số và giao lưu quốc tế. Ông gợi mở cách nghĩ về một diện mạo mới cho cải lương, nhưng vẫn giữ được tính chất “duy cảm” - yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng của loại hình nghệ thuật này.

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Lê Chức, công nghệ 4.0 và trí tuệ nhân tạo đang đặt ra thách thức mới giữa thực và ảo. Dù công nghệ có thể tạo ra những sản phẩm trước đây chỉ con người mới làm được, cảm xúc tự thân của nghệ sĩ trong sáng tạo, biểu diễn và sự tiếp nhận của người xem vẫn là những yếu tố không thể xem nhẹ. Đây là điểm cần được đặt ở trung tâm khi bàn về chuyển đổi số trong cải lương: đổi mới công nghệ không phải để thay thế nghệ sĩ, mà để hỗ trợ sáng tạo, tăng khả năng biểu đạt và mở rộng con đường tiếp cận công chúng.

Để sân khấu truyền thống thực sự trở thành một ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn, Thành phố Hồ Chí Minh đang tập trung kiến tạo một hệ sinh thái bền vững.

Ảnh: Hữu Duyên – TTXVN

* Số hóa để đưa cải lương đến gần khán giả

Theo các chuyên gia, một trong những việc cần làm trước tiên là số hóa kho tư liệu cải lương. Qua nhiều thập kỷ, sân khấu cải lương đã tích lũy một khối lượng tài sản nghệ thuật phong phú, gồm các vở diễn, trích đoạn, bản thu âm, hình ảnh, kịch bản, bài bản âm nhạc, tư liệu về nghệ sĩ và những câu chuyện hậu trường. Đây không chỉ là nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu mà còn là di sản có giá trị đối với việc đào tạo thế hệ nghệ sĩ kế cận và giới thiệu cải lương đến công chúng.

Tuy nhiên, nhiều tư liệu nghệ thuật được lưu giữ dưới dạng băng đĩa, bản ghi hình hoặc hồ sơ truyền thống. Nếu không được kiểm kê, bảo quản và chuyển đổi sang định dạng số phù hợp, một phần tài sản quý giá này có nguy cơ xuống cấp, thất lạc hoặc khó tiếp cận.

Đạo diễn Nguyễn Thanh Hiệp, Trưởng Ban Lý luận phê bình Hội Sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số, thị trường văn hóa biến đổi nhanh và các đơn vị nghệ thuật truyền thống đang được sắp xếp, tinh gọn, Cải lương Nam và Bắc cùng đối diện nhiều khó khăn: thiếu khán giả trẻ, thiếu lực lượng kế cận, thiếu không gian biểu diễn ổn định; cơ chế đầu tư, đặt hàng và đánh giá hiệu quả còn bất cập; nguồn lực xã hội hóa chưa được khơi thông; hoạt động số hóa và bảo vệ bản quyền chưa theo kịp thực tiễn.

Theo đạo diễn Thanh Hiệp, trong thời đại số, không gian mạng đã trở thành “tiền sảnh đầu tiên” của nhà hát. Trước khi mua vé, khán giả thường tìm thông tin, xem trích đoạn, nghe vọng cổ, đọc phản hồi và theo dõi nghệ sĩ trên mạng xã hội. Nhưng chuyển đổi số cải lương hiện nhiều nơi mới dừng ở quay vở diễn, đăng video miễn phí hoặc duy trì trang mạng xã hội; chưa tái cấu trúc toàn bộ chuỗi hoạt động từ lưu trữ, quản trị dữ liệu, sáng tạo, quảng bá, bán vé, phát hành, bản quyền đến nghiên cứu và phát triển công chúng.

Vở diễn xiếc - cải lương “Trần Nhân Tông” kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật.

Ảnh: Khánh Hoà - TTXVN

Hiện nay, cải lương có nhiều nội dung trên mạng nhưng chưa làm chủ đời sống số của mình. Nhiều bản ghi đạt lượng xem lớn nhưng tác giả, nghệ sĩ và đơn vị sản xuất không được hưởng lợi tương xứng; nội dung bị cắt ghép, đăng lại hoặc sử dụng ngoài ngữ cảnh. Điểm nghẽn nằm ở bản quyền phức tạp, thiếu hợp đồng và cơ chế chia sẻ doanh thu; thiếu nền tảng phát hành chuyên nghiệp; thiếu bộ tiêu chuẩn dữ liệu và đội ngũ vừa hiểu nghệ thuật, lưu trữ, công nghệ, truyền thông vừa nắm pháp luật về quyền tác giả.

Đạo diễn Thanh Hiệp cho rằng, chuyển đổi số không thay thế trải nghiệm trực tiếp. Bản ghi không thể thay thế sự cộng cảm giữa nghệ sĩ và khán giả trong rạp. Nhưng môi trường số có thể lưu giữ, giới thiệu, giáo dục, mở rộng tiếp cận và dẫn công chúng đến sân khấu. Nếu chậm chuẩn hóa dữ liệu, Cải lương không chỉ mất những cuộn băng, bản thảo hay ký ức của nghệ sĩ cao tuổi, mà còn có nguy cơ bị loại khỏi không gian tìm kiếm, học tập và các hệ thống trí tuệ nhân tạo - tức vắng mặt trong “trí nhớ số” của xã hội.

Nhà nghiên cứu Tuấn Giang, Viện Sân khấu - Điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, cho rằng trước sự cạnh tranh gay gắt của các hình thái nghệ thuật đương đại (phim ảnh Hollywood, nhạc Pop, Rap, nghệ thuật hậu hiện đại, nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật thời trang...), sân khấu truyền thống như cải lương muốn tồn tại và lan tỏa vào giới trẻ cần thực hiện đồng bộ các giải pháp chiến lược. Trong đó, chuyển đổi tư duy tiếp cận khán giả trẻ là giải pháp quan trọng. Thay vì bắt giới trẻ chủ động tìm đến nhà hát cổ điển, sân khấu truyền thống phải chủ động xuất hiện trên các nền tảng trực tuyến mà giới trẻ sử dụng hàng ngày (TikTok, YouTube Shorts, Spotify). Thiết kế các nội dung ngắn (short-form video) giải thích về nghệ thuật vẽ mặt, ý nghĩa vũ điệu một cách hài hước, dễ hiểu.

Bên cạnh đó, cần tích hợp công nghệ trình diễn nghe - nhìn hiện đại. Áp dụng hiệu ứng ánh sáng 3D Mapping, âm thanh tương tác sinh động, công nghệ thực tế ảo tăng cường (AR) vào các buổi biểu diễn trực tiếp. Giới trẻ cần một trải nghiệm mãn nhãn, kích thích mọi giác quan chứ không chỉ là việc ngồi nghe các làn điệu cổ một cách thụ động.

Cùng với đó là ứng dụng mô hình "Giáo dục giải trí", đưa sân khấu truyền thống vào học đường không bằng các bài giảng lý thuyết khô khan, mà bằng các phần mềm tương tác, các trò chơi điện tử nhập vai hóa thân thành các nhân vật lịch sử kịch nghệ. Tổ chức các cuộc thi sáng tạo trẻ dựa trên chất liệu truyền thống.

Đồng thời, khuyến khích các nghệ sĩ trẻ thử nghiệm kết hợp cải lương, tuồng, chèo, kinh kịch với nhạc điện tử (EDM), Rock, Rap hoặc kịch hình thể phương Tây. Sự kết hợp này tạo ra một chiếc cầu nối mềm mại, giúp giới trẻ quen thuộc với chất liệu cổ trước khi đi sâu tìm hiểu những giá trị nguyên bản…

Theo nhà nghiên cứu Tuần Giang, kinh nghiệm từ các quốc gia trên thế giới đã chứng minh rằng: công nghệ số không tiêu diệt truyền thống, ngược lại, nó cung cấp một đôi cánh mạnh mẽ để các giá trị cổ xưa bay xa hơn trong không gian số toàn cầu hóa. Để tồn tại bền vững trước làn sóng hậu hiện đại, sân khấu truyền thống buộc phải thực hiện một cuộc "cách mạng kép": giữ vững cái "thần", cái "gốc" tinh hoa bằng hình thức bảo tồn tĩnh; đồng thời quyết liệt đổi mới hình thức biểu đạt, tận dụng tối đa sức mạnh công nghệ thông qua bảo tồn động và bảo tồn phát triển. Đó là con đường duy nhất để nghệ thuật dân tộc tiếp tục tỏa sáng, đồng hành cùng thế hệ trẻ và khẳng định vị thế độc tôn của chính mình trong bức tranh đa văn hóa thế giới.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước. Vận dụng tinh thần nghị quyết vào nghệ thuật cải lương đòi hỏi chuyển đổi số phải đi vào thực chất, từ bảo tồn tư liệu, sáng tạo tác phẩm đến phân phối và phát triển công chúng.

Điều này có nghĩa các đơn vị nghệ thuật không chỉ cần số hóa những gì đã có, mà còn phải đổi mới cách tổ chức hoạt động. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu tư liệu cải lương, phát triển các kênh phát hành chính thức, đào tạo nhân lực có khả năng kết hợp kiến thức nghệ thuật với kỹ năng số, đồng thời tăng cường hợp tác giữa nhà hát, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp công nghệ.

Các chuyên gia cho rằng, đưa cải lương lên không gian số vì thế không chỉ là thay đổi phương tiện biểu diễn hay phát hành tác phẩm, mà còn là cách mở thêm con đường để nghệ thuật truyền thống gặp gỡ công chúng mới, tiếp tục được thực hành, sáng tạo và truyền lại cho các thế hệ sau./.