Những cánh buồm đỏ thắm giữa sóng nước vịnh Hạ Long hôm nay không chỉ chở theo niềm tự hào về trí tuệ cha ông mà còn mang theo khát vọng về một thương hiệu du lịch bền vững, vươn tầm quốc tế.
Trước sự thay đổi của thị trường, nghề đóng thuyền ba vách từng rơi vào cảnh mai một. Gia đình ông Chắn phải chuyển sang đóng thuyền lườn tròn, thuyền đầu lô hay tàu sắt để duy trì cuộc sống. Bước ngoặt đến vào năm 2025, khi những cánh buồm đỏ trở lại và được du khách đón nhận, tạo thành trào lưu trải nghiệm mới trên vịnh Hạ Long. Với kinh nghiệm dày dạn cùng sự đồng hành của cơ quan quản lý và doanh nghiệp, nghệ nhân Lê Đức Chắn đang nỗ lực đưa con thuyền truyền thống này trở thành sản phẩm du lịch đặc thù, góp phần bảo tồn giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế biển.
*Hồi sinh cánh buồm ba vách trên vịnh Hạ Long
Hành trình hồi sinh cánh buồm ba vách của gia đình nghệ nhân Lê Đức Chắn cho thấy di sản sẽ luôn sống khỏe nếu được trân trọng và trở thành một phần của nền kinh tế xanh. Những cánh buồm đỏ thắm giữa sóng nước vịnh Hạ Long hôm nay không chỉ chở theo niềm tự hào về trí tuệ cha ông mà còn mang theo khát vọng về một thương hiệu du lịch bền vững, vươn tầm quốc tế.
Nghệ nhân Lê Đức Chắn cho biết vừa nhận đơn đặt hàng đóng 10 chiếc thuyền ba vách phục vụ vận tải khách tham quan, công suất khoảng 15 người/thuyền. Để di sản được tiếp nối, ông trực tiếp truyền dạy kỹ thuật và các “bí thuật” làm nghề cho bốn người con trai.
Các con cháu của nghệ nhân Lê Đức Chắn đang hiện thực hóa những “bản vẽ trong đầu” của cha, ông thành những con tàu quy mô lớn hơn, hiện đại nhưng giữ nguyên dáng hình di sản.
Anh Lê Đức Hưng cho biết áp lực của người kế nghiệp rất lớn bởi mỗi con thuyền xuất xưởng phải giữ đúng phom dáng và linh hồn của cánh buồm ba vách truyền thống. Để thích ứng với thực tế, anh chủ động kết hợp kinh nghiệm dân gian với các tiêu chuẩn đăng kiểm kỹ thuật hiện đại, hướng tới những con tàu có diện mạo thô mộc, cổ kính nhưng đáp ứng các chỉ số an toàn cao nhất.
Việc dung hòa vẻ đẹp di sản với yêu cầu kỹ thuật là chìa khóa để thuyền ba vách vươn khơi. Anh Hưng cũng vui khi việc duy trì đóng thuyền ba vách tạo thêm thu nhập, việc làm cho nhiều người thợ, góp phần phát triển du lịch địa phương.
Bà Bùi Thị Giang, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh khẳng định, trong bối cảnh cần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, đưa thuyền ba vách vào hoạt động là hướng đi đúng đắn. Đây không chỉ là điểm nhấn độc đáo trên vịnh di sản mà còn là hình thức bảo tồn sống động tri thức dân gian.
Ngành văn hóa tỉnh đang tư liệu hóa di sản thông qua ghi hình, ghi âm lời kể của nghệ nhân và hệ thống hóa tri thức kỹ thuật đóng thuyền. Đây là cơ sở để tỉnh lập hồ sơ, đề nghị công nhận Nghề đóng thuyền ba vách là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Phương án đưa xưởng đóng thuyền tại phường Liên Hòa trở thành điểm tham quan trải nghiệm cũng đang được tính đến nhằm tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng nghệ nhân./.
*Kết tinh tri thức hàng hải của cha ông
Sau nhiều thập kỷ vắng bóng, những cánh buồm nâu đỏ của con thuyền ba vách đã xuất hiện trở lại, trở thành điểm nhấn thu hút du khách trên vịnh Hạ Long (Quảng Ninh).
Tại xưởng đóng tàu ven sông Chanh, làng Cống Mương, phường Liên Hòa (Quảng Ninh), những người thợ đang hoàn thiện các con thuyền ba vách phục dựng. Ở tuổi 77, nghệ nhân Lê Đức Chắn, truyền nhân đời thứ 17 của dòng họ Lê Đức nức tiếng vùng đất Quảng Yên cũ, vẫn trực tiếp giám sát những công đoạn khắt khe nhất.
Thuyền ba vách gắn với lịch sử hình thành vùng đất cửa sông, nơi cư dân phải đối mặt với điều kiện sông nước phức tạp. Từ thực tiễn đó, tiền nhân sáng tạo nên loại thuyền buồm cánh dơi có kết cấu đặc biệt.
Theo nghệ nhân Lê Đức Chắn, điểm khác biệt làm nên “thương hiệu” của con thuyền là hệ thống lái mũi phối hợp với bánh lái đuôi, giúp thuyền vận hành linh hoạt, có thể chạy xuôi gió, ngang gió và đặc biệt là ngược gió, ngược nước mà không cần sức người chèo chống quá nhiều.
Cấu trúc thân thuyền chia thành ba vách ngăn dọc không chỉ tạo độ cứng vững mà còn là giải pháp an toàn. Nếu một khoang bị thủng, thuyền vẫn có thể nổi và di chuyển an toàn trên biển. Với ngư dân bên bờ sông Chanh, thuyền ba vách không đơn thuần là phương tiện mưu sinh mà còn là công trình kiến trúc phức tạp, kết tinh tri thức dân gian và bản lĩnh chinh phục thiên nhiên của cư dân vùng cửa sông Bạch Đằng từ thế kỷ XV.
Điều khiến giới chuyên môn nể phục là khả năng tính toán chuẩn xác của ông Chắn. Không cần máy móc hay phần mềm đồ họa, các thông số kỹ thuật đều nằm trong trí nhớ của người nghệ nhân già. Từ độ cong của mạn thuyền, tỷ lệ nan tre trên cánh buồm đến cách pha chế nước nhuộm từ củ nâu để chống ăn mòn muối biển đều được thực hiện bằng “bản năng nghề nghiệp” chính xác đến từng mi-li-mét.
Ông Chắn tâm niệm, giữ nghề không chỉ là giữ một cái tên mà còn là giữ danh dự dòng họ và bản sắc văn hóa địa phương./.
