Hiện Tổ dân phố Cao có gần 100 hộ gắn bó với nghề làm hương, trong đó 83 hộ tham gia Hiệp hội làng nghề, tạo việc làm thường xuyên cho hàng trăm lao động địa phương, với thu nhập bình quân từ 5-7 triệu đồng/người/tháng.
Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, nghề làm hương tại Tổ dân phố Cao, phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên, vẫn được người dân gìn giữ và trao truyền qua hơn ba thế kỷ. Không chỉ tạo việc làm, thu nhập, những nén hương thảo mộc nơi đây còn lưu giữ ký ức, phong tục và những giá trị văn hóa truyền thống của làng quê Việt Nam.
*Thương hiệu của sản phẩm làng nghề truyền thống
Định hướng này phù hợp với nội dung thành phần số 05 của Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế nông thôn, trong đó chú trọng phát triển ngành nghề nông thôn; bảo tồn, phát triển làng nghề, làng nghề truyền thống theo hướng bền vững; nâng tầm thương hiệu làng nghề phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của địa phương. Cùng với đó, việc đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng bản đồ số làng nghề sẽ góp phần giới thiệu, quảng bá sản phẩm, không gian sản xuất và các giá trị văn hóa đặc trưng, mở rộng khả năng kết nối thị trường và phát triển du lịch làng nghề.
Theo Chủ tịch Hiệp hội làng nghề hương xạ Tổ dân phố Cao Nguyễn Như Khanh, làng nghề truyền thống nơi đây được hình thành từ thế kỷ XVIII. Theo truyền tích còn lưu truyền, bà Đào Thị Khương - người con gái tài sắc của làng lấy chồng xa xứ đã học được nghề làm hương xạ. Khi trở về quê, bà truyền lại bí quyết cho dân làng, từ đó hình thành nghề làm hương truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Trong các dòng hương truyền thống, hương xạ được xem là loại hương đặc biệt, khác biệt về mùi thơm và nguyên liệu. Nếu hương thường có mùi dịu nhẹ thì hương xạ mang mùi thơm nồng, sâu, lưu hương lâu, tạo cảm giác trang nghiêm, linh thiêng. Người dân Tổ dân phố Cao sử dụng các dược liệu quý từ thiên nhiên để làm hương, vừa tạo mùi thơm dễ chịu, vừa gắn với những công dụng trong y học cổ truyền.
Các loại hương truyền thống ở Sơn Nam được phối trộn công phu từ 36 đến 40 vị thuốc bắc. Để làm nên những nén hương bảo đảm độ cháy, độ thơm và giữ màu, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, trong đó quan trọng nhất là pha chế nguyên liệu.
Ông Nguyễn Như Khanh cho biết, do là nghề gia truyền nên mỗi dòng họ, mỗi gia đình ở Tổ dân phố Cao lại có một “bài thuốc” riêng, với bí quyết phối trộn thảo mộc khác biệt dựa trên nhiều nguyên liệu quen thuộc. Chính sự khác biệt tinh tế ấy tạo nên bản sắc phong phú cho sản phẩm hương xạ nơi đây.
Những ngày đầu tháng Chạp, khi Tết Nguyên đán đến gần, Tổ dân phố Cao trở nên rộn ràng, tất bật hơn thường lệ. Từ sáng sớm đến chiều muộn, khắp các ngõ xóm, sân nhà đỏ rực sắc chân hương phơi dài theo nắng. Người se hương, người xếp từng bó hương ngay ngắn, người đóng gói sản phẩm để kịp các chuyến hàng cuối năm. Mùi thơm của quế chi, hồi, đinh hương, hoàng đàn… hòa quyện, lan tỏa khắp xóm làng.
Hiện Tổ dân phố Cao có gần 100 hộ gắn bó với nghề làm hương, trong đó 83 hộ tham gia Hiệp hội làng nghề, tạo việc làm thường xuyên cho hàng trăm lao động địa phương, với thu nhập bình quân từ 5-7 triệu đồng/người/tháng.
Năm 2022, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể “Hương xạ thôn Cao”, góp phần khẳng định giá trị và thương hiệu của sản phẩm làng nghề truyền thống.
*Đổi mới phương thức sản xuất, giữ vững chất lượng
Trước đây, hầu hết công đoạn làm hương đều được thực hiện thủ công, từ xay nghiền nguyên liệu, se hương đến phơi hong, đòi hỏi nhiều thời gian và sức lao động. Trước yêu cầu của thị trường, nhiều cơ sở sản xuất tại Tổ dân phố Cao đã mạnh dạn đầu tư máy móc, ứng dụng khoa học kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm.
Anh Nguyễn Như Thành, chủ cơ sở sản xuất Tâm Nguyên hương, cho biết dù đổi mới phương thức sản xuất, gia đình anh vẫn kiên định với hai yếu tố cốt lõi để phát triển thương hiệu, đó là bảo đảm chất lượng nguyên liệu đầu vào và ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất.
Hiện cơ sở sử dụng máy xay nghiền nguyên liệu, máy làm hương tự động, máy làm hương vòng…, trong khi những công đoạn quan trọng như phơi hương, đóng gói sản phẩm vẫn được thực hiện thủ công.
Theo anh Thành, việc kết hợp giữa kinh nghiệm gia truyền với máy móc, thiết bị hiện đại giúp cơ sở nâng cao năng suất, bảo đảm sự đồng đều của sản phẩm và tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường.
Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một do lớp trẻ không mặn mà nối nghề, nghề làm hương ở Tổ dân phố Cao vẫn giữ được sức hút riêng. Không ít thanh niên lựa chọn ở lại quê hương, tiếp tục gắn bó với nghề của cha ông, vừa gìn giữ truyền thống, vừa tìm kiếm hướng phát triển mới.
Chị Nguyễn Kim Ngân, chủ cơ sở sản xuất hương Kim Ngân, là thế hệ thứ tư trong gia đình làm hương truyền thống. Từ nhỏ, chị đã quen với mùi thảo mộc và những bó hương đỏ au phơi đầy sân. Khi trưởng thành, nghề làm hương dần trở thành công việc gắn bó lâu dài, giúp chị tự tin xây dựng cơ sở sản xuất riêng.
Theo chị Ngân, nghề làm hương ở Tổ dân phố Cao diễn ra quanh năm, nhưng cao điểm tiêu thụ là Rằm tháng Bảy và Tết Nguyên đán. Riêng dịp Tết, mỗi ngày cơ sở của chị sản xuất tới 10 vạn nén hương, cung cấp cho các đại lý ở nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Dù sản lượng tăng, chị vẫn giữ nguyên tắc sản xuất sạch, an toàn, không chạy theo số lượng bằng mọi giá.
Còn anh Mai Văn Khải, người dân Tổ dân phố Cao, cho biết năm nay giá nhiều loại nguyên liệu đầu vào tăng so với những năm trước. Tuy nhiên, để giữ khách hàng và uy tín lâu dài, cơ sở của anh vẫn quyết định giữ ổn định giá bán. Hiện cơ sở huy động từ 5-7 lao động làm việc thường xuyên để phục vụ nhu cầu tiêu thụ trong dịp Tết.
*Trao truyền nghề, mở rộng thị trường
Theo ông Nguyễn Như Khanh, để gìn giữ và lưu truyền nghề truyền thống hơn 300 năm tuổi, thời gian qua, Hiệp hội làng nghề hương xạ Tổ dân phố Cao đã phối hợp với chính quyền địa phương triển khai các chương trình lồng ghép, trao truyền nghề cho thế hệ trẻ. Hoạt động này vừa góp phần tạo việc làm tại chỗ cho lao động địa phương, vừa phát huy giá trị truyền thống của làng nghề.
Cùng với việc tiếp nhận kỹ thuật, bí quyết từ các thế hệ đi trước, người trẻ ngày nay còn tích cực tìm kiếm, học hỏi và áp dụng khoa học kỹ thuật để nâng cao năng suất, quảng bá thương hiệu, mở rộng thị trường. Sự phát triển của các nền tảng mạng xã hội tạo thêm kênh giới thiệu sản phẩm, kết nối khách hàng và khẳng định giá trị của hương xạ truyền thống.
Việc phát triển nghề làm hương gắn với bảo tồn, phát triển làng nghề và làng nghề truyền thống theo hướng bền vững không chỉ đặt ra yêu cầu giữ gìn bí quyết sản xuất, mà còn đòi hỏi chú trọng chất lượng, xây dựng thương hiệu, bảo đảm an toàn, thích ứng với nhu cầu thị trường và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa của địa phương.
Trong quá trình đó, chuyển đổi số, xây dựng bản đồ số làng nghề có thể trở thành hướng hỗ trợ quảng bá không gian sản xuất, giới thiệu sản phẩm, kết nối các cơ sở làm nghề và tạo điều kiện hình thành những sản phẩm du lịch, trải nghiệm gắn với nghề truyền thống.
Với người dân Tổ dân phố Cao, những nén hương làm ra không chỉ phục vụ đời sống tâm linh mà còn “gói ghém” ký ức, phong tục và hồn cốt làng quê bao đời. Khi ngày càng nhiều người trẻ lựa chọn gắn bó với nghề truyền thống, làng nghề có thêm động lực để thích ứng với thị trường, gìn giữ giá trị văn hóa và phát triển bền vững trong nhịp sống mới./.
