Những ngày giáp Tết, các khung dệt ở làng chiếu Thu Xà và làng thổ cẩm Làng Teng (Quảng Ngãi) lại rộn ràng hơn thường lệ.
Những sợi cói, sợi chỉ cùng các hoa văn được gìn giữ qua nhiều thế hệ đang được người dân làm mới bằng phương thức sản xuất, mẫu mã và cách tiếp cận thị trường phù hợp hơn. Qua đó, nghề truyền thống vừa được bảo tồn, vừa góp phần tạo việc làm, nâng giá trị sản phẩm và mở thêm hướng phát triển kinh tế nông thôn.
Nâng giá trị sản phẩm, giữ nghề truyền thống
Tại làng chiếu Thu Xà (thôn Hòa Bình, xã Tư Nghĩa), những ngày này, các ngõ nhỏ, khoảng sân trong làng rực lên bởi những bó cói đủ màu sắc phơi dưới nắng Xuân.
Nghề dệt chiếu ở Thu Xà đã có hàng trăm năm. Vào thời kỳ phát triển, làng có khoảng 200 khung dệt, với khoảng 2/3 số hộ dân tham gia nghề. Qua nhiều biến động của thị trường, nghề dệt từng bước thay đổi phương thức sản xuất. Những khung dệt máy được đưa vào thay thế phần lớn khung dệt thủ công, giúp tăng năng suất, đáp ứng đơn hàng và duy trì nghề truyền thống.
Bà Trần Thị Lợi, 64 tuổi, có hơn 40 năm gắn bó với nghề dệt chiếu, cho biết vào vụ Tết, lượng đơn hàng tăng nhiều lần so với ngày thường. Xưởng của bà phải thuê từ 10-14 nhân công, làm việc liên tục từ tháng 11 Âm lịch để kịp cung ứng sản phẩm.
Theo bà Nguyễn Thị Nhung, 66 tuổi, nghề dệt chiếu mang lại thu nhập chưa cao nhưng tạo việc làm tương đối ổn định, nhất là với phụ nữ lớn tuổi ở địa phương.
Trong bối cảnh thị trường xuất hiện ngày càng nhiều loại chiếu nhựa, chiếu trúc và các sản phẩm công nghiệp, chiếu cói Thu Xà vẫn giữ được chỗ đứng nhờ chất liệu tự nhiên, độ bền, sợi cói mịn và những hoa văn mang ý nghĩa tốt lành như chữ “Hỷ”, chữ “Thọ”, hình đôi chim phượng. Đặc biệt, vào dịp Tết, chiếc chiếu hoa vẫn hiện diện trong không gian sinh hoạt và đời sống tâm linh của nhiều gia đình xứ Quảng.
Để tạo ra một sản phẩm đạt yêu cầu, người thợ phải cẩn thận từ khâu lựa chọn cói đến xử lý nguyên liệu, phối hợp sợi to, sợi nhỏ và dệt đan xen để mặt chiếu vừa dày, vừa dẻo dai.
Ông Trần Văn Mỹ, Phó Bí thư Chi bộ thôn Hòa Bình, cho biết nghề dệt chiếu đã chuyển từ dệt tay sang dệt máy để phù hợp nhu cầu người tiêu dùng, song nhiều khung dệt thủ công vẫn được người dân lưu giữ. Địa phương mong muốn có thêm chính sách hỗ trợ để vừa bảo tồn nghề, vừa tạo việc làm và thu nhập ổn định cho người dân.
Thực tế ở Thu Xà cho thấy, bảo tồn nghề truyền thống cần gắn với khả năng thích ứng của sản phẩm. Cải tiến phương thức sản xuất, nâng chất lượng, đáp ứng nhu cầu thị trường là những yếu tố giúp nghề tiếp tục duy trì trong đời sống hiện nay.
Giữ bản sắc, mở rộng thị trường
Tại xã Ba Động, những khung cửi ở thôn Làng Teng cũng đang hoạt động nhộn nhịp trong những ngày cận Tết.
Làng Teng được biết đến là nơi lưu giữ nghề dệt thổ cẩm của đồng bào H’re. Với người H’re, mỗi màu sắc, hoa văn trên tấm thổ cẩm đều mang một ý nghĩa riêng. Màu đen tượng trưng cho đất và nước, màu đỏ gắn với thần linh và lửa, màu trắng thể hiện sự thuần khiết. Các họa tiết răng cưa, sóng nước, chim muông được tạo nên bằng kỹ thuật “cài hoa văn” phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì và khéo léo của người dệt.
Chị Phạm Thị Su, người dân thôn Làng Teng, chia sẻ Tết là dịp những bộ váy, tấm khố, khăn choàng mới được sử dụng, khoe sắc trong các sinh hoạt cộng đồng. Qua từng đường dệt cũng thể hiện sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ H’re.
Không dừng ở những sản phẩm phục vụ nhu cầu sử dụng trong cộng đồng, người dân Làng Teng đã phát triển thêm nhiều sản phẩm phù hợp với thị trường hiện đại như cà vạt, túi xách, khăn quàng cổ. Một số sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao, góp phần nâng giá trị của sản phẩm thủ công.
Nghệ nhân Phạm Thị Y Sung ở thôn Làng Teng cho biết, vào dịp Tết, lượng đơn hàng tăng cao. Những cô gái H’re từ 15-17 tuổi đã được làm quen với khung cửi, học cách phối màu, tạo hoa văn. Nhiều thiết kế mới, trong đó có váy cưới thổ cẩm, được phát triển trên nền kỹ thuật truyền thống, giúp sản phẩm tiếp cận thêm những nhóm khách hàng mới.
Anh Nguyễn Xuân Viên, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ba Động, cho biết sản phẩm thổ cẩm Làng Teng đạt OCOP 4 sao đã góp phần nâng giá trị sản phẩm. Nhiều khách hàng ở các tỉnh, thành phố đặt mua để làm quà tặng. Địa phương thường xuyên vận động người dân nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời hỗ trợ đưa sản phẩm tham gia các hội chợ, triển lãm để mở rộng thị trường.
Việc phát triển mẫu mã, nâng chất lượng và mở rộng thị trường đang tạo thêm cơ hội để nghề dệt thổ cẩm được duy trì trong cộng đồng. Quan trọng hơn, nghề truyền thống tiếp tục tạo việc làm, nhất là cho phụ nữ, đồng thời góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa đặc trưng của đồng bào H’re.
Làng nghề trong không gian kinh tế nông thôn hiện đại
Những câu chuyện ở Thu Xà và Làng Teng cho thấy, phát triển ngành nghề nông thôn không tách rời yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa. Sản phẩm làng nghề vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa chứa đựng câu chuyện, kỹ thuật và bản sắc của cộng đồng tạo ra sản phẩm. Đây cũng là hướng được đặt ra trong Chương trình mục tiêu quốc gia, với nội dung thành phần 03 về phát triển kinh tế nông thôn theo hướng sinh thái, hiện đại, tích hợp đa giá trị và đáp ứng nhu cầu thị trường. Theo đó, các sản phẩm đặc trưng của địa phương có thể phát huy nhiều giá trị cùng lúc, gắn sản xuất với sinh kế, văn hóa, thương mại và các hoạt động kinh tế khác ở khu vực nông thôn.
Đối với ngành nghề nông thôn, nội dung 05 tập trung vào bảo tồn, phát triển làng nghề, làng nghề truyền thống theo hướng bền vững; nâng tầm thương hiệu làng nghề phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa của địa phương. Đây là định hướng phù hợp với thực tế của Thu Xà và Làng Teng, nơi việc duy trì nghề đang song hành với cải tiến sản xuất, phát triển sản phẩm và tìm kiếm thị trường.
Những khung cửi vẫn vang nhịp trong những ngày giáp Tết, mang theo những sản phẩm đậm dấu ấn xứ Quảng đến với người tiêu dùng. Khi được bảo tồn, nâng tầm thương hiệu, mở rộng thị trường và từng bước chuyển đổi số, nghề truyền thống có thêm điều kiện tạo việc làm, nâng thu nhập và đóng góp vào phát triển kinh tế nông thôn theo hướng sinh thái, hiện đại, tích hợp đa giá trị, phù hợp với mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia./.
