Có người đã ngoài 50 tuổi, có người chưa từng biết viết tên mình, nhưng bằng quyết tâm và khát vọng vươn lên, họ đang từng ngày vượt qua mặc cảm, tuổi tác để học chữ nhằm tiếp cận tri thức và chủ động hơn trong cuộc sống.
Giữa núi rừng ở xã biên giới Sam Mứn (tỉnh Điện Biên), khi công việc gia đình, nương rẫy của một ngày tạm gác lại, những người phụ nữ dân tộc Mông nơi đây lại hồ hởi cùng nhau đến lớp học chữ. Có người đã ngoài 50 tuổi, có người chưa từng biết viết tên mình, nhưng bằng quyết tâm và khát vọng vươn lên, họ đang từng ngày vượt qua mặc cảm, tuổi tác để học chữ nhằm tiếp cận tri thức, chủ động hơn trong cuộc sống.
*Những người phụ nữ vượt núi tìm con chữ
Trong căn phòng học sáng đèn tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Na Ư, xã Sam Mứn, những người phụ nữ dân tộc Mông chăm chú theo dõi từng trang sách. Người cầm bút nắn nót viết từng nét chữ, người ghé sát trang vở đánh vần, người lại tranh thủ trao đổi với bạn học bên cạnh để hiểu thêm nội dung bài giảng. Những bộ trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu khiến lớp học thêm sinh động, nhưng điều đọng lại phía sau những hình ảnh ấy chính là sự kiên trì và khát vọng được học chữ của những người phụ nữ đã qua tuổi đến trường.
Lớp xóa mù chữ giai đoạn I năm 2026 tại xã Sam Mứn có 21 học viên, 100% là phụ nữ dân tộc Mông. Phần lớn học viên sinh sống tại các bản vùng cao, điều kiện tiếp cận giáo dục trước đây còn nhiều hạn chế. Có người vì hoàn cảnh gia đình, có người do cuộc sống mưu sinh, cũng có người chưa từng có cơ hội đến trường nên việc đọc, viết tiếng phổ thông vẫn là điều xa lạ. Bởi vậy, khi được địa phương vận động tham gia lớp học, nhiều chị em đã mạnh dạn đăng ký, bắt đầu hành trình tìm kiếm tri thức từ những điều căn bản nhất.
Đối với nhiều học viên, động lực đến lớp bắt đầu từ những nhu cầu rất thiết thực trong cuộc sống. Họ muốn tự đọc được thông tin trên điện thoại, hiểu những giấy tờ cần thiết khi đi làm thủ tục hành chính, biết đọc hướng dẫn sử dụng thuốc khi đau ốm, hay đơn giản là có thể viết tên mình và đọc những dòng tin nhắn của con. Những điều tưởng chừng bình thường với nhiều người lại là niềm mong mỏi từ lâu của phụ nữ chưa biết chữ nơi vùng cao.
Chị Sùng Thị Tấu, ở bản Na Ư, xã Sam Mứn, phấn khởi chia sẻ, trước đây không biết chữ nên khi có thông tin trên điện thoại chị cũng không thể tự đọc. Mỗi lần đau ốm phải đến bệnh viện, việc tìm hiểu các thủ tục cũng gặp nhiều khó khăn. Chính những bất tiện đó đã thôi thúc chị quyết tâm đi học dù tuổi đã cao. Đến nay, khi từng bước biết đọc, biết viết, chị có thể chủ động nắm bắt thông tin và cảm thấy vui hơn, tự tin hơn trong cuộc sống.
Cũng ở bản Na Ư, chị Mùa Thị Ly tìm đến lớp học với mong muốn tự mình viết được tên và biết đọc những thông tin cần thiết. Chị cho biết, trước kia mỗi lần đi khám bệnh hoặc giải quyết công việc bên ngoài đều gặp khó khăn do không biết chữ. Vì vậy, dù việc học ở tuổi trưởng thành không dễ dàng, chị vẫn quyết tâm tham gia lớp học để có thêm kiến thức, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào người khác.
Ở lớp học này, mỗi học viên có một hoàn cảnh, độ tuổi và khả năng tiếp thu khác nhau. Có người nhanh chóng nhận biết mặt chữ, ghép vần và viết được những câu đơn giản; cũng có người phải kiên trì luyện tập nhiều lần mới nhớ được cách đọc, cách viết. Học viên Vàng Thị Dung, 50 tuổi, vẫn chăm chú theo dõi bài giảng, nỗ lực hoàn thành từng bài tập. Ở độ tuổi đã lên chức bà nội, bà ngoại, nhưng chị Dung vẫn quyết tâm đến lớp, chứng minh rằng mong muốn tiếp cận tri thức không bị giới hạn bởi tuổi tác.
Trong lớp, học viên Vừ Thị Đớ là một trong những người có thành tích học tập tốt, luôn thể hiện sự chăm chỉ và tinh thần cầu tiến. Những trang vở được ghi chép cẩn thận, những lần mạnh dạn đọc bài trước lớp cho thấy sự tiến bộ của chị sau quá trình học tập. Còn với chị Và Thị Pa, ở bản Hua Thanh, xã Sam Mứn, việc tham gia lớp xóa mù chữ là cơ hội để bổ sung kiến thức, từng bước nâng cao khả năng đọc, viết và tính toán.
Không khí lớp học luôn có sự đan xen giữa những khoảnh khắc tập trung, trầm ngâm và niềm vui khi một học viên đọc đúng câu văn, viết đúng một từ mới. Nhiều người còn chủ động giúp đỡ nhau, người biết trước hướng dẫn người chưa biết, cùng trao đổi cách đánh vần, cách viết. Từ những người phụ nữ vốn ít có điều kiện giao tiếp bằng tiếng phổ thông, họ đang dần hình thành sự tự tin, tinh thần đoàn kết và ý thức học tập để cùng tiến bộ.
*Gieo chữ bằng sự tận tâm và trách nhiệm
Để những người phụ nữ đã trưởng thành có thể tiếp cận kiến thức, việc giảng dạy đòi hỏi phương pháp phù hợp, sự kiên nhẫn và tận tâm của giáo viên. Khác với học sinh ở độ tuổi đến trường, học viên lớp xóa mù chữ đều có những hạn chế nhất định về khả năng tiếp thu, thời gian học tập và điều kiện sinh hoạt. Nhiều người phải vừa chăm lo gia đình, vừa tham gia lao động sản xuất nên không thể dành toàn bộ thời gian cho việc học.
Hiểu rõ những đặc điểm đó, cô giáo Nông Thị Mậu đã lựa chọn cách giảng dạy linh hoạt, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, sử dụng hình ảnh trực quan để giúp học viên dễ hiểu, dễ nhớ. Trong mỗi buổi học, cô không chỉ truyền đạt kiến thức chung mà còn trực tiếp đến từng bàn, kiểm tra bài, hướng dẫn cách cầm bút, sửa từng nét chữ, từng lỗi phát âm. Những học viên còn lúng túng được cô kiên trì giải thích, hướng dẫn nhiều lần cho đến khi có thể tự thực hiện.
Với nhiều năm kinh nghiệm trong giảng dạy xóa mù chữ, cô Nông Thị Mậu hiểu rằng điều quan trọng không chỉ là giúp học viên biết đọc, biết viết mà còn phải tạo được niềm tin để họ không bỏ cuộc giữa chừng. Cô chia sẻ, những ngày đầu, học viên thường rất rụt rè, ngại giao tiếp, việc tiếp thu kiến thức cũng còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên, sau quá trình được hướng dẫn bằng các phương pháp phù hợp, đến nay nhiều người đã có thể đọc, viết, tính toán và đặc biệt là tự tin hơn khi giao tiếp bằng tiếng phổ thông.
Những chuyển biến ấy là động lực để người giáo viên tiếp tục gắn bó với lớp học. Mỗi khi học viên đọc được một đoạn văn ngắn, tự viết được tên mình hay mạnh dạn phát biểu trước lớp, cô Mậu lại có thêm niềm vui. Bởi hơn cả kết quả của một giờ học, đó là sự thay đổi trong nhận thức và khả năng làm chủ cuộc sống của những người phụ nữ vùng cao.
Theo cô Nguyễn Thị Quyên, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Na Ư, để duy trì lớp học, nhà trường đã phối hợp với chính quyền địa phương và các bản trong công tác vận động học viên, bố trí giáo viên, cơ sở vật chất và thời gian học phù hợp với điều kiện sinh hoạt, lao động của chị em. Nhà trường chú trọng lựa chọn những giáo viên có tinh thần trách nhiệm, tâm huyết, có uy tín với người dân địa phương; đồng thời chuẩn bị đầy đủ sách giáo khoa, vở viết, bút và các điều kiện cần thiết để học viên yên tâm tham gia học tập.
Sự vào cuộc của chính quyền cơ sở cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đưa chủ trương xóa mù chữ đến từng bản, từng gia đình. Theo ông Lê Ngọc Hoàn, Phó Chủ tịch UBND xã Sam Mứn, địa phương đã tổ chức rà soát những người có nhu cầu học tập, vận động đăng ký tham gia các lớp xóa mù chữ nhằm giúp người dân cập nhật kiến thức, biết tiếng phổ thông, biết chữ và thuận lợi hơn trong giao tiếp, phát triển kinh tế, xã hội. Đối với địa bàn xã biên giới còn nhiều khó khăn, tỷ lệ người mù chữ, tái mù chữ, chiếm 4,2% dân số, thì việc tạo điều kiện để đồng bào dân tộc thiểu số được tiếp cận giáo dục là nhiệm vụ có ý nghĩa thiết thực, lâu dài.
Thực tế cho thấy, công tác xóa mù chữ ở địa bàn vùng cao còn gặp không ít trở ngại. Một số bản cách xa trung tâm, giao thông đi lại khó khăn; một bộ phận người dân hạn chế tiếng phổ thông, trong khi những người chưa biết chữ hoặc tái mù chữ thường sinh sống rải rác, có người tuổi đã cao, có người đi làm ăn xa. Những yếu tố này khiến việc vận động học viên, tổ chức lớp học và duy trì sĩ số gặp nhiều khó khăn.
Để hoàn thành mục tiêu phấn đấu ít nhất 90% học viên hoàn thành chương trình và được công nhận biết chữ mức độ 2, xã tiếp tục tăng cường phối hợp giữa nhà trường, các ban, ngành, đoàn thể và trưởng bản trong tuyên truyền, vận động người dân tham gia học tập; quan tâm bảo đảm điều kiện dạy và học, thực hiện đầy đủ chính sách hỗ trợ giáo viên, học viên theo quy định. Việc tổ chức lớp học cũng được điều chỉnh linh hoạt, phù hợp với đặc điểm từng nhóm đối tượng, nhất là phụ nữ dân tộc thiểu số ở những bản còn nhiều khó khăn.
Hành trình xóa mù chữ của những người phụ nữ dân tộc Mông ở xã Sam Mứn có thể bắt đầu từ những ước mơ rất nhỏ, nhưng ý nghĩa mang lại không hề nhỏ bé. Mỗi nét chữ được viết ra, mỗi trang sách được đọc thành thạo là một bước tiến trên hành trình nâng cao dân trí, thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa các vùng miền. Và khi những phụ nữ vùng cao quyết tâm học chữ, ánh sáng tri thức không chỉ đến với riêng họ mà còn có thể lan tỏa tới từng gia đình, bản làng nơi phên dậu Tổ quốc./.
