Từ những nhà văn hóa thôn, bản đến các không gian sinh hoạt cộng đồng, việc xây dựng và phát huy hiệu quả các thiết chế văn hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ, sáng tạo văn hóa của người dân mà còn góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết và tạo nền tảng xây dựng nông thôn mới bền vững.
Xác định hệ thống thiết chế văn hóa ở cơ sở giữ vai trò quan trọng trong nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân, xã Mường Ảng, tỉnh Điện Biên đang tập trung huy động nguồn lực đầu tư, hoàn thiện cơ sở vật chất, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng các công trình văn hóa, thể thao.
*Tạo không gian sinh hoạt văn hóa cho cộng đồng
Ở các thôn, bản vùng cao, nhà văn hóa không đơn thuần là nơi tổ chức hội họp mà còn là không gian gắn kết cộng đồng, nơi những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ, trao truyền và phát huy trong đời sống thường ngày. Những buổi giao lưu văn nghệ, luyện tập thể thao, sinh hoạt câu lạc bộ hay các cuộc họp bàn công việc chung của bản làng đã trở thành hoạt động quen thuộc, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, thắt chặt tình đoàn kết giữa các gia đình, dòng họ và cộng đồng dân cư.
Đối với xã Mường Ảng, việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở càng có ý nghĩa quan trọng khi địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, đời sống văn hóa phong phú, giàu bản sắc. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Mường Ảng được thành lập trên cơ sở hợp nhất thị trấn Mường Ảng, xã Ẳng Nưa và xã Ẳng Cang, với diện tích gần 87 km², có 23 thôn, bản, hơn 4.200 hộ và khoảng 17.500 nhân khẩu. Địa bàn rộng, dân cư phân bố không đồng đều, điều kiện kinh tế, hạ tầng giữa các khu vực còn chênh lệch đặt ra yêu cầu phải có những giải pháp phù hợp trong đầu tư, quản lý và sử dụng các thiết chế văn hóa.
Theo báo cáo của UBND xã Mường Ảng, hiện địa phương có một Trung tâm Văn hóa - Thể thao và 19/23 thôn, bản có nhà văn hóa, đạt khoảng 82,6%. Hệ thống thiết chế này từng bước đáp ứng nhu cầu tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao và sinh hoạt cộng đồng. Đây cũng là địa điểm để cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, vận động người dân tham gia các phong trào thi đua yêu nước, xây dựng đời sống văn hóa và phát triển kinh tế.
Tại nhiều thôn, bản, nhà văn hóa đã trở thành điểm hẹn sinh hoạt chung, nơi người dân cùng tham gia những hoạt động văn nghệ, thể thao, tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, bình xét các danh hiệu văn hóa và bàn bạc những công việc của cộng đồng. Thông qua các hoạt động này, tinh thần dân chủ ở cơ sở được phát huy, tạo điều kiện để người dân trao đổi, đóng góp ý kiến, thống nhất thực hiện các nhiệm vụ chung.
Không chỉ phục vụ hội họp, các thiết chế văn hóa còn góp phần duy trì và phát triển phong trào văn nghệ quần chúng. Theo thống kê, toàn xã Mường Ảng hiện duy trì đội văn nghệ tại 23/23 thôn, bản. Đây là lực lượng nòng cốt trong tổ chức các hoạt động biểu diễn, giao lưu, góp phần gìn giữ những làn điệu dân ca, dân vũ, nhạc cụ truyền thống của đồng bào các dân tộc.
Ở những bản có đông đồng bào Thái sinh sống, các điệu xòe, lời ca và âm nhạc dân gian tiếp tục được phát huy trong sinh hoạt cộng đồng. Tại các bản vùng cao của đồng bào Mông, tiếng khèn, tiếng sáo cùng những nét đẹp trong trang phục, phong tục truyền thống vẫn được gìn giữ qua các thế hệ. Khi có không gian sinh hoạt phù hợp, những giá trị văn hóa ấy có thêm điều kiện được thực hành, giới thiệu và trao truyền, nhất là đối với thanh thiếu niên.
Bên cạnh hoạt động văn nghệ, các thiết chế văn hóa, thể thao còn tạo điều kiện để người dân rèn luyện sức khỏe, nâng cao thể chất. Phong trào thể dục, thể thao quần chúng trên địa bàn tiếp tục được duy trì với nhiều hình thức phù hợp điều kiện thực tế. Các hoạt động giao lưu bóng chuyền, cầu lông và những môn thể thao khác không chỉ đáp ứng nhu cầu rèn luyện mà còn tăng cường sự gắn bó giữa các khu dân cư, cơ quan, đơn vị.
Hiệu quả của việc duy trì các hoạt động văn hóa cơ sở còn được thể hiện qua kết quả tham gia các hội thi, liên hoan cấp tỉnh. Tại Lễ hội Hoa Ban năm 2026, đoàn xã Mường Ảng giành giải Nhất ở hoạt động trưng bày, giới thiệu sản phẩm văn hóa, du lịch và không gian trải nghiệm văn hóa; đạt 2 giải A, 1 giải B và 1 giải C tại Liên hoan dân ca, dân vũ, dân nhạc và trình diễn trang phục truyền thống các dân tộc. Những kết quả này góp phần khẳng định sức sống của phong trào văn hóa quần chúng, đồng thời quảng bá hình ảnh con người và bản sắc văn hóa Mường Ảng.
Cùng với việc phát huy hiệu quả các thiết chế văn hóa, địa phương chú trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ mỗi gia đình, khu dân cư. Trong 9 tháng năm 2026, toàn xã có 3.554 hộ được công nhận danh hiệu “Gia đình văn hóa”, 17/23 thôn, bản đạt danh hiệu văn hóa; duy trì 6 câu lạc bộ “Gia đình hạnh phúc”. Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục đạo đức, lối sống, xây dựng gia đình tiến bộ, hạnh phúc và phòng, chống bạo lực gia đình được quan tâm triển khai.
Từ những hoạt động thiết thực ấy, các thiết chế văn hóa từng bước phát huy vai trò là nơi kết nối cộng đồng, tạo môi trường để người dân tham gia sáng tạo, hưởng thụ văn hóa, góp phần nâng cao chất lượng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” và thực hiện các tiêu chí nông thôn mới.
*Hoàn thiện thiết chế, nâng cao chất lượng đời sống văn hóa
Mặc dù đã đạt được những kết quả tích cực, việc xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa ở cơ sở tại Mường Ảng vẫn còn không ít khó khăn. Một số thôn, bản chưa có nhà văn hóa, cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ hoạt động văn hóa, thể thao chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người dân. Trong khi đó, nguồn lực đầu tư còn hạn chế, việc huy động xã hội hóa chưa nhiều, đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở còn mỏng, ảnh hưởng đến chất lượng và tính thường xuyên của các hoạt động.
Theo kết quả rà soát thực hiện Bộ tiêu chí xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030, Mường Ảng hiện còn 4 bản chưa có nhà văn hóa, gồm Pá Liếng, Hua Nậm, Hồng Sọt và Noong Hang. Trong đó, nhà văn hóa tại Hồng Sọt và Noong Hang đang được triển khai xây dựng; hai bản Pá Liếng và Hua Nậm vẫn phải sử dụng điểm trường làm nơi sinh hoạt cộng đồng tạm thời. Địa phương dự kiến tiếp tục đề xuất đầu tư trong năm 2027 để từng bước hoàn thiện cơ sở vật chất, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân.
Thực tế này cho thấy, việc đầu tư xây dựng thiết chế văn hóa không chỉ cần quan tâm đến số lượng công trình mà còn phải chú trọng chất lượng, công năng sử dụng và khả năng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng. Đối với những bản vùng cao, điều kiện kinh tế còn khó khăn, một nhà văn hóa được đầu tư phù hợp sẽ tạo thêm không gian tổ chức hội họp, sinh hoạt văn nghệ, thể thao, tuyên truyền pháp luật và các hoạt động cộng đồng, góp phần thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các khu vực.
Xác định phát triển văn hóa phải gắn với nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân, Đảng ủy xã Mường Ảng đã ban hành Kế hoạch số 78-KH/ĐU ngày 29/4/2026 triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Trong đó, địa phương chú trọng hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát huy vai trò chủ thể của người dân trong sáng tạo, gìn giữ và thụ hưởng các giá trị văn hóa.
Theo kế hoạch, đến năm 2030, xã phấn đấu có ít nhất 73% bản, tổ dân phố có nhà văn hóa hoặc nơi sinh hoạt cộng đồng đáp ứng nhu cầu của Nhân dân; bảo đảm trên 90% thiết chế văn hóa hoạt động thường xuyên, hiệu quả. Đồng thời, phấn đấu trên 80% người dân tại các bản vùng cao được tham gia, hưởng thụ các hoạt động văn hóa; tỷ lệ người dân tập luyện thể dục, thể thao thường xuyên đạt trên 50% dân số toàn xã.
Để thực hiện mục tiêu này, xã tập trung rà soát hiện trạng các thiết chế văn hóa, xác định nhu cầu đầu tư, sửa chữa, nâng cấp và bổ sung trang thiết bị theo thứ tự ưu tiên. Cùng với nguồn lực ngân sách, địa phương khuyến khích huy động sự tham gia của các tổ chức, doanh nghiệp và Nhân dân, bảo đảm đầu tư phù hợp điều kiện thực tế, tránh lãng phí, hình thức.
Đặc biệt, Mường Ảng chú trọng đổi mới nội dung, phương thức tổ chức hoạt động tại các nhà văn hóa, khuyến khích duy trì các câu lạc bộ văn nghệ, thể thao, sinh hoạt cộng đồng. Việc phát huy vai trò của nghệ nhân, người có uy tín và những hạt nhân văn hóa ở cơ sở được xác định là giải pháp quan trọng nhằm bảo tồn, trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời thu hút người dân, nhất là thế hệ trẻ, tham gia các hoạt động văn hóa.
Bên cạnh đó, xã từng bước đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý, quảng bá và giới thiệu các giá trị văn hóa. Hệ thống thông tin cơ sở tiếp tục được củng cố, nâng cao chất lượng, góp phần đưa thông tin đến gần hơn với người dân, nhất là tại những bản vùng cao còn khó khăn về điều kiện tiếp cận các hoạt động văn hóa.
Gắn xây dựng thiết chế văn hóa với phát triển kinh tế, địa phương cũng định hướng xây dựng ít nhất 2 bản du lịch cộng đồng, khai thác các giá trị văn hóa truyền thống, cảnh quan thiên nhiên và sản phẩm nông nghiệp đặc trưng. Đây là hướng đi nhằm tạo thêm không gian thực hành, giới thiệu văn hóa, đồng thời mở ra cơ hội phát triển sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân.
Xây dựng thiết chế văn hóa ở cơ sở là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự quan tâm đầu tư đồng bộ, cách thức quản lý phù hợp và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Với Mường Ảng, mỗi nhà văn hóa được hoàn thiện, mỗi không gian sinh hoạt cộng đồng được phát huy hiệu quả không chỉ góp phần nâng cao đời sống tinh thần mà còn tạo điều kiện để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa. Từ đó, văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, gắn kết cộng đồng, khơi dậy khát vọng vươn lên, góp phần xây dựng Mường Ảng ngày càng phát triển, văn minh và giàu bản sắc./.



