Nằm ven dòng sông Mã, xã Mường Luân, tỉnh Điện Biên có cảnh quan thiên nhiên đa dạng, những bản làng mang đậm nét văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Thái.
Đến Mường Luân, du khách có thể trải nghiệm không gian sinh hoạt trong những ngôi nhà sàn truyền thống, thưởng thức các món ăn dân tộc, tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, tham gia múa xòe, nghe khèn bè và khám phá phong tục, tập quán của đồng bào Thái. Những trải nghiệm gần gũi với đời sống bản địa đang trở thành yếu tố tạo sức hấp dẫn cho du lịch cộng đồng tại địa phương.
Gia đình ông Lường Văn Tiên, bản Che Phai, là một trong những hộ tham gia phát triển dịch vụ du lịch cộng đồng từ sớm. Tận dụng không gian nhà ở và khả năng chế biến các món ăn truyền thống, gia đình ông từng bước tham gia đón khách, phục vụ ăn uống. Ông Lường Văn Tiên chia sẻ: “Trước đây, gia đình chủ yếu làm ruộng nương nên thu nhập không ổn định. Từ khi tham gia đón khách du lịch, tổ chức nấu ăn và phục vụ lưu trú, gia đình có thêm nguồn thu nhập, cuộc sống cũng đỡ vất vả hơn. Đây là hướng làm kinh tế mới mà người dân có thể tận dụng chính những gì mình đang có”.
Theo người dân địa phương, lợi thế của du lịch cộng đồng là không đòi hỏi đầu tư quá lớn về cơ sở vật chất, trong khi có thể khai thác những giá trị sẵn có của mỗi gia đình và bản làng. Tuy nhiên, để tạo được sức hút lâu dài, các hộ phải chú trọng chất lượng dịch vụ, giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo đảm an toàn thực phẩm và duy trì những nét văn hóa đặc trưng.
Cùng với dịch vụ lưu trú, ẩm thực truyền thống đang được Mường Luân chú trọng khai thác để tạo thêm sản phẩm phục vụ du khách. Những món ăn đặc trưng của đồng bào Thái như cá nướng, xôi ngũ sắc, thịt trâu gác bếp, canh bon... được chế biến từ nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương, mang đến cho du khách cơ hội tìm hiểu văn hóa ẩm thực vùng Tây Bắc.
Việc phát triển dịch vụ ăn uống không chỉ tạo thêm nguồn thu cho các hộ trực tiếp đón khách mà còn góp phần mở rộng đầu ra cho nông sản, thực phẩm do người dân sản xuất. Các loại rau, củ, quả, gia súc, gia cầm và sản vật địa phương có thêm cơ hội tiêu thụ, góp phần hình thành mối liên kết giữa sản xuất nông nghiệp với hoạt động dịch vụ du lịch.
Đáng chú ý, phụ nữ địa phương có thêm cơ hội tham gia các công việc như chế biến món ăn, chuẩn bị nguyên liệu, phục vụ khách và giới thiệu văn hóa ẩm thực dân tộc. Đây là những công việc phù hợp với điều kiện sinh hoạt của người dân, giúp lao động tại chỗ có thêm thu nhập mà không phải đi làm ăn xa.
Bên cạnh ẩm thực, nghề dệt thổ cẩm truyền thống cũng được xác định là một trong những giá trị có thể khai thác phục vụ phát triển du lịch. Những sản phẩm như khăn, váy, túi và đồ dùng thổ cẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn có thể trở thành hàng lưu niệm dành cho du khách.
Việc duy trì nghề dệt góp phần tạo việc làm cho phụ nữ, nhất là những người trung niên có kinh nghiệm và kỹ năng dệt truyền thống. Thông qua hoạt động giới thiệu, bán sản phẩm cho khách du lịch, giá trị của nghề thủ công từng bước được nâng lên, tạo động lực để các gia đình tiếp tục gìn giữ kỹ thuật dệt và những hoa văn mang bản sắc dân tộc.
Từ những hoạt động này, văn hóa truyền thống không chỉ được bảo tồn trong không gian sinh hoạt cộng đồng mà còn trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế. Người dân có thêm động lực gìn giữ nhà sàn, trang phục, ẩm thực, nghề thủ công và các hoạt động văn nghệ dân gian bởi những giá trị ấy gắn trực tiếp với sinh kế của gia đình.
Theo ông Nguyễn Trọng Huế, Chủ tịch UBND xã Mường Luân, phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống là một trong những hướng đi được địa phương quan tâm nhằm đa dạng hóa sinh kế, cải thiện thu nhập cho người dân. Đây cũng là giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của một xã miền núi, nơi còn nhiều tiềm năng về cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa dân tộc.
Thời gian qua, xã đã phối hợp với các ngành chức năng tổ chức tập huấn, hướng dẫn người dân những kỹ năng cơ bản trong phát triển du lịch cộng đồng, phục vụ ăn uống, lưu trú, bảo đảm vệ sinh môi trường và an toàn thực phẩm. Cùng với đó, địa phương vận động các hộ dân giữ gìn cảnh quan bản làng, bảo tồn nhà sàn, trang phục, nghề truyền thống và các hoạt động văn hóa dân gian.
Ông Nguyễn Trọng Huế cho biết, địa phương không đặt mục tiêu phát triển du lịch theo hướng ồ ạt mà chú trọng tính bền vững, phù hợp với điều kiện của người dân. Các hộ tham gia hoạt động du lịch cần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, giữ gìn nếp sống văn hóa và chất lượng dịch vụ. Khi người dân có thêm thu nhập từ chính những giá trị văn hóa của cộng đồng, họ sẽ có trách nhiệm hơn trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị ấy.
Thực tế tại Mường Luân cho thấy, dù hoạt động du lịch cộng đồng mới ở quy mô nhỏ, chưa hình thành được hệ thống dịch vụ đồng bộ, nhưng đã mở ra hướng phát triển kinh tế bổ trợ cho sản xuất nông nghiệp. Một số hộ dân có thêm nguồn thu từ lưu trú, ăn uống và bán sản phẩm thủ công; phụ nữ có thêm việc làm tại chỗ, lao động nhàn rỗi được tận dụng hiệu quả hơn.
Để hướng đi này phát huy hiệu quả lâu dài, Mường Luân cần tiếp tục nâng cao chất lượng các sản phẩm du lịch, đa dạng hóa hoạt động trải nghiệm, hỗ trợ người dân quảng bá sản phẩm và kết nối với các đơn vị lữ hành. Cùng với đó là chú trọng đào tạo kỹ năng phục vụ, xây dựng môi trường du lịch an toàn, thân thiện; khuyến khích các hộ liên kết trong cung cấp dịch vụ, tiêu thụ nông sản và sản phẩm thủ công.
Từ những ngôi nhà sàn, món ăn truyền thống đến khung cửi dệt thổ cẩm, mỗi giá trị văn hóa ở Mường Luân đều có thể trở thành một sản phẩm phục vụ du lịch nếu được tổ chức và khai thác phù hợp. Đây cũng là cách để địa phương vừa bảo tồn bản sắc dân tộc, vừa biến những lợi thế sẵn có thành nguồn lực phát triển, góp phần thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững./.
