Hoàn thiện thể chế - nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án
Việc hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực và tận dụng công nghệ để giải quyết áp lực công việc ngày càng tăng là hai vấn đề cần đặc biệt quan tâm.
Ngày 23/1, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (ULAW) phối hợp cùng Tòa án nhân dân (TAND) khu vực 7 tổ chức Hội thảo khoa học cấp Quốc gia với chủ đề "Hoàn thiện thể chế - nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực”.
Đây là dịp để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, thẩm phán, cán bộ công chức ngành Tòa án trao đổi, phân tích, đánh giá toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thể chế giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực, từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị thiết thực, khả thi.
Tiến sỹ Lê Trường Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã đặt ra một nhiệm vụ cốt lõi tử: “Xây dựng chế định tố tụng tư pháp lấy xét xử là trung tâm, tranh tụng là đột phá”. Việc hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực và tận dụng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) để giải quyết áp lực công việc ngày càng tăng là hai vấn đề cần đặc biệt quan tâm nhằm thực hiện tốt hơn vai trò trung tâm của Tòa án trong hoạt động xét xử, góp phần bảo vệ công lý và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Từ thực tiễn, Thạc sỹ Nguyễn Văn Bình, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 7 cho rằng, sự phát triển kinh tế – xã hội và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng đã làm gia tăng số lượng, tính chất các vụ việc dân sự ngày càng trở nên đa dạng, phức tạp hơn. Dù hệ thống Tòa án nhân dân đã có nhiều nỗ lực đổi mới tổ chức, phương thức hoạt động và đạt được những kết quả quan trọng, song vẫn còn tồn tại không ít khó khăn, thách thức liên quan đến thể chế pháp luật, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực và hạ tầng phục vụ hoạt động xét xử...
Tiến sỹ Nguyễn Mai Trâm, Thẩm phán, Phó Chánh văn phòng Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cũng nêu những thách thức đặt ra đối với Tòa án nhân dân khu vực trong giải quyết vụ việc dân sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp. Bà chỉ ra hàng loạt áp lực mà ngành Tòa án đang phải đối mặt như: sự gia tăng đột biến về số lượng án dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại khi thẩm quyền được mở rộng; vấn đề về cơ sở vật chất khi sáp nhập các đơn vị và hơn hết là tâm lý, trình độ của đội ngũ Thẩm phán khi phải thích nghi với mô hình quản trị tòa án mới.
Đi sâu phân tích những điểm chưa thống nhất giữa Luật Tổ chức Tòa án mới và Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành, nhóm tác giả Thạc sỹ Phan Nguyễn Bảo Ngọc, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh và Thạc sỹ Đỗ Thị Thúy Nga, Trường Cao đẳng kinh tế đối ngoại đã nêu rõ thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực trong tố tụng dân sự hiện nay. Nhóm tác giả cảnh báo về sự chồng chéo về thẩm quyền sơ thẩm giữa Tòa án khu vực và Tòa án cấp tỉnh đối với các vụ việc có yếu tố nước ngoài hoặc tính chất phức tạp, đòi hỏi cần có văn bản hướng dẫn chi tiết để tránh tình trạng đùn đẩy hoặc hủy án do vi phạm tố tụng.
Thạc sỹ Huỳnh Ngọc Tuân, Thẩm phán Tòa án nhân dân Khu vực 1 đã khái quát bối cảnh Tòa án điện tử đang là xu hướng toàn cầu, việc áp dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực là vấn đề cần đặc biệt quan tâm. AI không thể thay thế con người ra phán quyết, nhưng là công cụ không thể thiếu để giúp thẩm phán thoát khỏi những công việc thủ công. Các lĩnh vực AI có thể hỗ trợ như quản lý hồ sơ điện tử, phân tích dữ liệu án, hỗ trợ nghiên cứu pháp luật, dự báo rủi ro tố tụng và hỗ trợ ra quyết định tố tụng.
"Tuy nhiên, AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ thông minh, không thay thế vai trò trung tâm và trách nhiệm pháp lý của Thẩm phán", ông Tuân chia sẻ đồng thời cảnh báo các rủi ro về sai lệch thuật toán, thiên lệch dữ liệu và bảo mật thông tin tư pháp.
Trên cơ sở đó, ông đề xuất cần xây dựng khung pháp lý về AI trong tư pháp, chuẩn hóa dữ liệu xét xử, đào tạo kỹ năng số cho Thẩm phán và xây dựng cơ chế giám sát việc sử dụng AI nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền con người trong hoạt động xét xử dân sự.
Các đại biểu đã đưa ra những phân tích sắc sảo về chứng cứ điện tử trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo thông qua tin nhắn Zalo, email, hay giao dịch qua blockchain... Các đại biểu cũng cho biết việc thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử tại Tòa án nhân dân hiện nay vẫn còn nhiều lúng túng do thiếu phương tiện kỹ thuật và quy trình chuẩn; đặc biệt, sự xuất hiện của công nghệ Deepfake (giả mạo âm thanh, hình ảnh) đang đặt ra thách thức chưa từng có cho công tác giám định tư pháp..../.
