Bồi dưỡng nhân tài không thể chỉ giới hạn trong khoa học - công nghệ mà cần được triển khai ở nhiều lĩnh vực, từ văn hóa, nghệ thuật, thể thao đến quản lý.
Phát hiện một học sinh có năng lực vượt trội mới chỉ là điểm khởi đầu. Để tiềm năng trở thành tài năng và tài năng có thể đóng góp cho đất nước cần một quá trình liên tục từ nhận diện, bồi dưỡng, thử thách đến trao cơ hội và sử dụng đúng năng lực. Theo các chuyên gia giáo dục, yêu cầu đặt ra từ Kết luận số 105-KL/TW Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về thu hút và trọng dụng nhân tài là xây dựng được một hệ sinh thái để người có năng lực thực sự được tìm thấy, phát triển và có không gian cống hiến.
*Tạo môi trường để những tiềm năng khác biệt được phát triển
Kết luận số 105-KL/TW đặt mục tiêu thu hút, trọng dụng nhân tài, nhất là trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghiệp bán dẫn, công nghệ lượng tử.
Là người từng trực tiếp dẫn dắt nhiều thế hệ học sinh tham gia các kỳ thi Olympic Toán học quốc tế, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng, Việt Nam đã có những nền tảng đáng quý trong phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, thể hiện qua truyền thống hiếu học, chất lượng của một bộ phận học sinh xuất sắc cùng những thành tích quốc tế.
Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trình độ cao trong AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử và các lĩnh vực mới, việc phát hiện học sinh có năng lực vượt trội mới chỉ là bước đầu. Tạo được môi trường để những năng lực ấy trưởng thành mới là thước đo thực sự của một hệ thống giáo dục.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, một kỳ thi có thể nhận diện tốt khả năng giải quyết những câu hỏi khó, nhưng nhân tài trong khoa học và công nghệ còn cần nhiều phẩm chất khác như khả năng đặt ra những câu hỏi chưa có lời giải, sự kiên trì trước thất bại, tư duy liên ngành và tinh thần dấn thân vào những vấn đề chưa có đáp án.
Những phẩm chất này không phải lúc nào cũng bộc lộ qua điểm số hay thành tích thi cử. Bởi vậy, giáo dục không chỉ cần một hệ thống tuyển chọn học sinh xuất sắc mà cần môi trường đủ mở, đủ sâu và đủ kiên nhẫn để những tiềm năng khác biệt tiếp tục được nuôi dưỡng, kể cả khi con đường phát triển của các em không giống số đông.
Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh cho rằng, cần đặt kỳ vọng cao vào học sinh, với niềm tin mỗi em đều có tiềm năng tiến xa hơn chính mình nếu được trao cơ hội, hướng dẫn đúng cách và học tập trong môi trường đủ thách thức. Khi chất lượng giáo dục chung được nâng lên, đất nước không chỉ có thêm nhiều người giỏi mà còn mở rộng cơ hội để những tài năng chưa từng được nhận diện có thể xuất hiện.
Những học sinh có năng lực đặc biệt vẫn cần được phát hiện, bồi dưỡng chuyên sâu, nhưng quá trình này cần là sự tiếp nối của một nền giáo dục có chất lượng dành cho tất cả. Nếu tuyển chọn giúp nhận diện những tài năng đã bộc lộ, nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông sẽ góp phần mở rộng nguồn tài năng tiềm năng cho đất nước.
Ở giai đoạn tiếp theo, bài toán không chỉ là đào tạo mà còn phải tạo môi trường để người tài phát huy năng lực và duy trì kết nối, đóng góp cho đất nước.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, không nên chỉ đặt vấn đề làm thế nào để giữ người tài ở lại trong nước, mà quan trọng hơn là làm thế nào để họ có thể phát huy tốt nhất năng lực, dù đang làm việc ở đâu. Một nhà khoa học có thể lựa chọn làm việc ở nước ngoài để tiếp cận phòng thí nghiệm tốt hơn, cộng đồng học thuật rộng hơn hoặc theo đuổi những vấn đề nghiên cứu mà điều kiện trong nước chưa đáp ứng được. Điều đó không đồng nghĩa với việc họ ngừng đóng góp cho quê hương.
“Ra nước ngoài không có nghĩa là ngừng cống hiến”; điều đáng quan tâm là không để khoảng cách địa lý trở thành khoảng cách trong hợp tác và chia sẻ tri thức.
Để những người đã tích lũy kinh nghiệm quốc tế muốn trở về và cống hiến lâu dài, theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, cần xây dựng các cơ sở nghiên cứu, đào tạo có quyền tự chủ thực chất, có khả năng tuyển dụng người giỏi, phân bổ nguồn lực linh hoạt và chấp nhận những hướng nghiên cứu mới chưa chắc đem lại kết quả ngay.
Tự chủ vì thế không chỉ là vấn đề tài chính hay tổ chức bộ máy, mà cốt lõi là trao quyền cho người có năng lực, đồng thời có cơ chế để họ chịu trách nhiệm về kết quả. Các trường đại học, viện nghiên cứu cần được chủ động hơn trong tuyển dụng, xây dựng nhóm nghiên cứu, phân bổ nguồn lực và lựa chọn hướng đi học thuật, thay vì bị bó buộc bởi quy trình cứng nhắc hoặc cách đánh giá cào bằng.
Khoa học cũng cần không gian cho những ý tưởng chưa có tiền lệ và cả những thử nghiệm chưa thành công, miễn là được thực hiện nghiêm túc, có trách nhiệm. Nếu tất cả đều lựa chọn con đường an toàn, rất khó tạo ra những đột phá.
“Nhiều cá nhân có năng lực không hẳn mong cầu ưu đãi đặc biệt, mà cần một môi trường để phát triển, nơi năng lực được tôn trọng, sáng kiến được lắng nghe và nỗ lực được đánh giá thực chất. Khi xây dựng được môi trường như vậy, chúng ta không chỉ tạo điều kiện để người tài trở về, mà còn giúp những người đang ở nước ngoài cũng như những nhà khoa học trong nước cùng kết nối và đóng góp hiệu quả hơn cho khoa học nước nhà”, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh nhấn mạnh.
*Phát hiện sớm phải đi cùng bồi dưỡng lâu dài
Kết luận số 105-KL/TW yêu cầu “phát hiện sớm, tuyển chọn và đào tạo chuyên biệt học sinh, sinh viên có năng khiếu, năng lực nổi trội, nhất là trong khoa học cơ bản, công nghệ, kỹ thuật…”.
Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) nhìn nhận đây là nhiệm vụ không đơn giản, bởi người có tài năng thực sự không dễ nhận diện. Ngay cả khi phát hiện được người có năng lực, nếu thiếu môi trường và điều kiện phù hợp, tiềm năng cũng khó được phát huy.
Từ yêu cầu nhận diện đúng năng lực của học sinh phổ thông, ông Nguyễn Tùng Lâm đề xuất xây dựng quy trình đánh giá khoa học do các đơn vị chuyên môn thực hiện. Có thể hình thành các trung tâm đánh giá, tư vấn tại địa phương hoặc giao nhiệm vụ cho những trường đại học lớn có đủ năng lực chuyên môn.
Theo ông, nhiều quy trình đánh giá đã được các nước và giới khoa học xây dựng, nhưng vấn đề quan trọng là phải được triển khai bởi tổ chức chuyên nghiệp, bảo đảm tính khoa học, khách quan.
Các trung tâm có thể thực hiện đánh giá ban đầu, tư vấn hướng phát triển, đồng thời tập hợp những học sinh có tiềm năng để tiếp tục bồi dưỡng. Tuy nhiên, không thể vội vàng đưa ra kết luận chỉ sau một vài lần tiếp xúc. “Đánh giá một, hai ngày không phải là được ngay”, ông Nguyễn Tùng Lâm lưu ý.
Sau bước nhận diện ban đầu, học sinh cần được tham gia các chương trình học tập, rèn luyện, nghiên cứu và thử sức trong thực tế để tiếp tục bộc lộ năng lực, sở trường cũng như xác định hướng phát triển phù hợp. Quá trình này cần được theo dõi trong thời gian đủ dài thay vì coi việc phát hiện nhân tài là một lần tuyển chọn.
Đi cùng với quy trình chuyên môn là điều kiện bảo đảm cho quá trình bồi dưỡng. Theo Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm, các trung tâm cần có đơn vị chịu trách nhiệm và nguồn kinh phí cụ thể. Thực tế có học sinh được gia đình tạo đầy đủ điều kiện phát triển năng lực nhưng cũng có những em khó tiếp tục nếu thiếu sự hỗ trợ. Vì vậy, đánh giá và tư vấn phải gắn với kế hoạch theo dõi, bồi dưỡng lâu dài.
Kết luận số 105-KL/TW đồng thời đề cao vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, cộng đồng doanh nghiệp, cơ sở giáo dục, cơ sở nghiên cứu, đội ngũ trí thức, nhà khoa học và nhân dân trong phát hiện, giới thiệu, tiến cử nhân tài.
Từ thực tiễn hoạt động của Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, ông Nguyễn Tùng Lâm cho rằng các tổ chức xã hội - nghề nghiệp có thể tham gia vào khâu đánh giá năng lực, tư vấn hướng phát triển và kết nối người học với chuyên gia, cơ sở đào tạo. Việc lựa chọn, giới thiệu phải dựa trên căn cứ khoa học, năng lực và quá trình thể hiện thực tế của mỗi cá nhân.
Bên cạnh các trung tâm đánh giá, các cuộc thi khoa học, kỹ thuật cũng là kênh quan trọng để tìm kiếm học sinh có năng lực, đam mê nghiên cứu. Tuy nhiên, ông Nguyễn Tùng Lâm lưu ý cần khắc phục biểu hiện chạy theo thành tích, đặc biệt là tình trạng người lớn làm sản phẩm thay cho học sinh.
Học sinh phải thực sự là chủ thể đề xuất sáng kiến, trình bày suy nghĩ, thực hiện sản phẩm và thể hiện đam mê. Các nhà khoa học, chuyên gia tham gia đánh giá để lựa chọn những em có năng lực và cần tiếp tục được bồi dưỡng. Quá trình này phải bảo đảm nguyên tắc “đánh giá thật, phải được làm thật, có người giám sát”.
Theo Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm, phát hiện và bồi dưỡng nhân tài là trách nhiệm chung của toàn xã hội, cần sự phối hợp giữa nhà trường, cơ sở đào tạo, chuyên gia, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và các đơn vị liên quan. Các trung tâm đánh giá, tư vấn có thể trở thành đầu mối kết nối học sinh với chuyên gia, trường đại học, viện nghiên cứu hoặc những đơn vị đang triển khai các lĩnh vực công nghệ phù hợp.
Việc kết nối có thể được thực hiện thông qua trung tâm thuộc các trường đại học, trung tâm tại tỉnh, thành phố hoặc các cơ sở nghiên cứu, sản xuất đang triển khai công nghệ mới. Qua đó, quá trình phát hiện không dừng lại ở việc xác định ai có năng lực nổi trội mà được nối tiếp bằng những chương trình đào tạo, rèn luyện và cơ hội thực hành phù hợp.
Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Tùng Lâm cũng lưu ý, bồi dưỡng nhân tài không thể chỉ giới hạn trong khoa học - công nghệ mà cần được triển khai ở nhiều lĩnh vực, từ văn hóa, nghệ thuật, thể thao đến quản lý. Trong đó, năng lực quản lý có vai trò đặc biệt quan trọng bởi phát hiện và đào tạo người tài chỉ thực sự tạo ra giá trị khi đi liền với cơ chế sử dụng đúng người, đúng năng lực./.
